Showing posts with label Editorial. Show all posts
Showing posts with label Editorial. Show all posts

Sunday, September 19, 2010

Nunna hrui thlung r'u

Tunlaia kan titi ber pakhat chu mahni intihlumte chungchang hi a ni awm e. Titi a luah a, chanchinbu leh media lam thlengin a luah. Chutih laiin he thil rapthlak tak laka invenna tur lama tanlakna lian tham erawh kan la nei lem lo.

Kan mithiamte leh media lam an tang bawk a, tun hma ngaihtuah chuan mahni intihlumte chungchangah kan ngaihdan pawh a dang ta hle. He thil hi tawngtaw indemna chi a ni lo tih te pawh kan hre ve ta hle. Amaherawhchu, eng tin nge khua leh tui tinin dam kan thlakhlelh ang tih lamah leh mahni intihhlumna laka invenna tur lamah erawh kawng thar kan la rek lo khawp mai. Mi thahnemngaite'n theihtawp chhuah bawk mah se a sorkar-a ber hi chu a la che lo niin a lang.

Heti lam buaipuitute chuan kan population atanga chhutin mahni intihlum an tam niin an sawi a, intihlum lem lo, nun beidawng si, dam thlahlel lo an tam niin an sawi bawk. Hei hi ngun taka ngaihtuah a ngai a, a siamthat dan tur pawh ngaihtuah a hun hle a ni.

Engatinge miin dam an thlakhlelh loh? Mihring chu khawsaho tura duan kan ni a, chutih laia dam thlahlel lo an awm a nih chuan an khawsakpuite thiam loh a awm ang tih a rin theih. Kan society thlahlel lo, hrehawm ti an awm an tam a nih chuan he society siamtu mihringte hian tihdik loh kan nei tihna a ni thei.

Mahni intihhlum duhna rilru pu ni kher lo, thalaite nun hrim hrim hi thlir ila, kan thalaite hi an hlim em tih hi ngun taka ngaihtuah a ngai a ni.

Kan thalaite hi eng khawvel nge kan pek? Tih tur tha kan hrilh em? Kawng dik kan kawhhmuh em?

Dik chiah chuan, tuna kan khawtlang nun hi a hrisel lo a, a him lo bawk. Nu leh pa thenkhatin an fate lehkha zirna atan Mizo awm lohna an thlang mauh mai te hi ngaihtuah ila, kan hnam hi khawsakpui tlak kan lo ni lo em ni?

Kan khawtlang nunah hian dikna a lal lo a, sual a huaisar hle. 'Misual an dingchhuak lai kan hmu kan hmu a ni mai e' ti hial pawhin sawi ila, thu uar kan ni lo ang. Khawtlang, Kohhran leh sorkar-a kan hruaitute'n rin an hlawh lo a, zah an hlawh hek lo. A mawi kan zawng a, kan inzah der mai mai a ni. Kan rin em emte eiruk thu emaw te kan han hria a, kan ngaihsante thil tihdik lo te kan han hria a, kan 'hero' te an 'zero' mawlh mawlh mai zawng a nih hi. Rin tur awm si lo, ngaihsan tur awm si lo, a zak thei lo lote dinchhuahna ram ti hialin mi thenkhat chuan kan ram hi an sawi thin. Chutiang chu a lo ni tak tak a nih chuan, la puitling ve lote tan chuan beidawnna tham a ni ngei ang!

Read more...

Monday, September 6, 2010

Inzirtirna lamah tan la ila

French Revolution chhuah chhan thil hrang hrang sawi tur a awm a, chung zinga pawimawh tak pakhat chu an mithiamte zirtirna kha a ni. Mithiamte'n an sawi thin a, an philosopher-te leh thinker-te'n an ngaihdan leh thil awmzia te an puangzar a, mipui an han zirtir khan mipui an harh ta a ni awm e.

Indian Nationalism Movement pawh chutiang tho chu niin an sawi. India ram mithiamte'n thil awmzia puangzara mipui an zirtir kha a hlawk hle tih mithiamte'n an sawi thin a, hetia mithiamte'n an ngaihdan vawrhchhuaka an puangzar hi mipui tan chang a hlawk lo a, anmahni- a mithiamate tan ngei pawh a hlawk niin an sawi.

Chu chu media tangkaina tiin a sawi theih ang a, public relations tangkaina ti pawhin a sawi theih ang. Tin, awareness campaign hlawkna ti pawhin a sawi theih ang.

French Revolution chhuah hma khan hnam upa zawkte chuan he thil pawimawhzia hi an hre daih tawh a, a hre zawkte'n an thil hriat mipui an zirtir avangin khawvel hi chenna tlak a ni thin ti hial pawhin a sawi theih ang. Tunlai khawvel hian a ngai pawimawh tial tial niin a lang a, UN policy leh thil tum hrang hrangahte pawh hei hi a chiang. UN chu sawi loh India sorkar scheme leh policy hrang hrangte pawh en ila hetiang thil an ngaih pawimawhzia hi hai rual a ni lo. Thuk taka kan en hman lo a nih pawhin budget chauh pawh thlir ila, 'education' tih emaw 'awareness' tih emaw, chutiang lam hawiah chuan budget a tam thei ang ber an dah thin. A scheme/policy awmzia kha mipui hriatthiamtir a tul an ti mai a ni lo, mipui leh scheme/policy inkungkaihna kha tha se an duh a ni. Chutiangah ber hlawhchham chuan hlawhtlinna kawng a kaw lo khawp mai ti hialin a sawi theih ang.

Keini Mizote hian hetiang lam hi kan la uar lo khawp mai a, a pawimawhzia kan la hriat tawk loh vang a ni mai thei.

Mizoram hi kan vannei khawp mai; tawng khat hmang kan ni a, ziak leh chhiar kan thiam deuh vek bawk. Chanchinbu kan chhiarho put a, TV ni se programme thuhmun ni chiah lo mah se kan en darhsarh lem lo. Chu chu a hman tangkai theih a, hmasawnna rahbi atan a hman theih. Mipui zirtir leh kaihhruai nan a hman theih a, public relations siamnan a hman theih. Heng thil hi intihlarna hmanrua a ni ngawt lo. Kan hman tangkaina sawi tur a awm nual ang; a langsar tak pakhat chu swine flu laka invennana kan hman kha a ni awm e.

Nikum kum chawhnu lama swine flu a len khan, ni 2/3 chhung lekin mipui kha kan harh thup mai a nih kha. 'Awareness campaign' lamah thuneitute'n tan an han la a, swine flu kha kan thil hriat thar ni mah se rei lo te chhungin kan harh thei a nih kha. Chu chu Mizo mipuite hi zirtir theih, kaihhruai theih kan nihzia a lantir awm e.

Hripui laka inven nana kan hman hi tunlai khawvel sualna laka inven nan pawh a hmantlak a, thiam taka kan hman phawt chuan kan hlawhtling thui khawp ang tih a rinawm. Tunlaia min tibuaitu- hursualna leh saruak thlalak tih vel laka inven nan pawh hian hei hi hman tangkai i tum teh ang u. Sawi tawh angin Mizote hi zirtir theih tak kan ni a, a hmanrua pawh kan nei chhe lo.

Saruak thlalak vanga hmingchhe tate hian zirtirna lo dawng se chu tiang hian an mualpho hauh lo ang. Mithiamte han che teh se. Tin, kan sorkar mawlh hi harh se, he harsatna hi mi tinin kan tawk thei tih hriain misualte tawn turah chauh ngai lovin tan han la teh se.

Read more...

Monday, August 16, 2010

Kan hmakhua

Khawvel politics thli tleh vel avang hian hnam hrang hrang an lo darh tawh. A then an darh hlen a, a then erawh an insuihkhawm leh thung. Khawchhak lam atangin thlang kan tla a, inbenbelna tur remchang zawngin kan lo vak kan lo vak tawh thin. Tichuan, a tawi zawngin, tuna kan awmna hmun theuhah hian kan inbengbel zui a, khawvel thar kan sual ta hlawm a ni. Khawvel politics vir velin state pakhat - Mizoram a hringchhuak a, keiniho hi kan lo heti ta a nih hi. Chu politics vek chuan kan unau thenkhat chu Burma ramah a dah a, a then Assam-ah, a then Manipur-ah, a then Tripura-ah, a then Bangladesh-ah a dah bawk. Chu chu khawvel politics thli tlehin min nuai dan vel dan a ni.

Chutianga kan awm lai chuan, chhan eng engemaw avangin Lusei-ho chu an lian ta a, tin, an tawng pawh a lo darhzau ta ber bawk. Tichuan, Anglo-Saxons behchhana hmanga English a lo piang ang deuh hian Lusei behchhanin he hnam hian kal a siam ta a ni mai em?

Behchhanah Lusei kan hmang hi, 'hawh u, Lusei behchhana hmangin i awm ang u,' kan tih vang a ni hral lo; thil thleng palh a ni thei a, Pathian remruat ve reng a ni thei bawk.

Hnam dang pawh hi chutianga khawvel lo hmachhawn tawh, chi leh peng hrang hrang inkuahkhawm, a lian ber emaw a remchang ber emaw behchhana hmanga hnama lo insiam ta an ni hlawm. Mihring an ni phawt a, hringei ang maia mawl lai te pawh an nei. Eizawnna hmun remchang zawnga 'gypsy' ang maia vah kual vah kual lai an nei ve tho a, tichuan, thisena inzawm na na na chu an duhzawng leh duh loh zawngte a lo inang a, chutianga inangte chu hnam khatah an lo insiam ta thin a ni. Hnama an insiamnaah chuan a chi peng hrang zinga a remchang ber an behchhan ve tho.

Tuna kan dinhmun angah hian hnam ropuite hi an lo ding ve tawh thin a, tribe hrang hrang inngeih loh lai leh ui leh kel thlun pawlh ang maia inrem loh lai te pawh an lo nei ve tawh thin. Hnam tam takin an paltlang hnu-ah chutiang hun chu kan tawng ve a, khawvel hi a awm zel a nih chuan kan hnu-ah pawh midangin chu kawng chu an rawn zawh ve zel ang. Insuihkhawm lova kan awm a nih chuan keimahni atang ngei pawh hian hnam thar a piang daih thei bawkin a rinawm.

Engpawhnise, chutiang stage-ah chuan kan awm mek a, sorkar hrang hrang hnuaiah kan darh mek bawk. Chutianga kan awm lai chuan Zo Inpui a lo piang ta a, hei hi thenkhat chuan Zofate isuihkhawmna hmanraw pawimawh a nih an ring. A ni ta lo a nih pawhin Zofate insuihkhawm tumna, tlawh ta si a nih dawn tho avangin Zofate history-ah a pawimawh thovin a rinawm.

Chu Zo Inpui chu Zofate aiawha rorelna hmun tur a ni a, Zofa zawng zawng huapzova rorelna hmun hi a la awm ngai lo niin a lang, Zo Inpui chauh lo chu. A hlawhtlin leh hlawhtlin loh erawh a fatute leh mipuite kutah a innghat hle ang.

Read more...

Monday, August 9, 2010

Infiamna leh identity

'Mizote hi kan chuti/khati... kan thatchhia... kan hlemhle... kan rilru a nghet lo...' tih te, chutiang tlukpui tawngkam dang te, insitna lam kan hmang nasa hle a, thusawi leh thuziak lamah te hetiang zawnga kan sawi nasat bakah titi-honaah pawh kan sawi nasa hle.

Hetianga kan hnam chanchin kan sawi kan sawi mai hi ngaihtuah ngun a ngai khawp mai. Kan thusawi thin hi thudik lo a ni kher lo ang, tlin lohna lai kan ngah ang. |hahnemngaih thu-ah a sawi pawh kan sawi tur a ni. Amaherawhchu, a chhan leh a awmzia kan hmaih ang tih a hlauhawm khawp mai.

Heti zawng hian i'n thlir chhin teh ang- Zofate hi identity-ah kan buai em a, chu buaina chu kan chingfel thei si lo, chu chuan kan hnam nun a tichhiain a tituiek ta a ni thei ang em?

Kan hnam chanchinah chiang fak-a kan hriat hlat ber chu Khampat vela kan awm lai kha a ni a, chu hmun atang chuan eizawnna leh khawsakna tur sualin kan vakchhuak ta a nih kha. Kan vak kan vak a, vawiina kan thlen chin, hmun hrang hrangah hian kan awm ta a ni. Chutianga kan vah kan vah lai chuan khawvel tharah kan lut thut a, chu chu Vailen kan tih kha a ni. Vailen vangin 1890 atangin saphovin min awp ta a, A AW B te neiin lehkha te kan zir a, sakhaw thar kan vuan zui bawk.

Chu khawvel thara kan awm lai chuan colonialism a lo chak lo deuh deuh a, India pawh an lo zalen ta. Chutia India a zalen lai vel chuan kan buai khawp mai a, India hnuaia awm ve a thenin an duh a, a thenin Burma hnuaia awm an duh a, a thenin mahni-a ro inrela awm an duh thung. Khatianga kan hmakhua tur a chian loh lai khan finna leh hriatna lamah kan hniam khawp mai, hniam tur pawh kan ni bawk a, A AW B pawh a hma lawka nei ve chauh kan ni a nih kha.

Chutianga kawng pengthuama kan awm lai chuan kan aia fingte'n ramri an siam a, a then India-ah min dah ta, a then Burma-ah an dah a, a then Bangladesh-ah an dah thung. India-a an dahte pawh chu Tripura-ah te, Manipur-ah te, Assam-ah te leh tuna Mizoram lo ni taahte hian min dah ta a, tiang chuan khawvel tharah kan lut leh ta a ni.

He'ng thil hi kum rei lo te chhunga thleng a ni a, a 'speed' hi a chak khawp mai. Hnam fing leh ropui zawkte pawhin hetiang 'speed' hi an tlin kher lo ang, keini tan phei chuan tlin chi pawh a ni lo.

Chutianga kan rik laih laih lai chuan hun a liam a, kan vawiin hi kan lo thleng ta. Ram thar hmun tharah kan awm a, kan darh ta em em a, chutah sakhaw thar kan vuan bawk. Chutah hruaitu ropui, kan vaia kan zui vek theih kan nei lo lehnghal emaw a ni a, chutianga kan awm lai chuan lal hnuaia inrelbawl thinte kha inrelbawl dan tharin kan inrelbawl ta bawk. Kan ni ta nuai nuai mai a ni ber e.

Vawiin thleng hian kan la buai a, ngaihdan leh pawm dan pawh a inang lo. 'Hnam' kan hrilhfiah dan pawh a inang lo a, 'Mizo' kan tih chin pawh a inang lo. Chutah kan khawvel tharah chuan tangka a lo lang a, khawsak nawmna a thlen bawk nen, tangka chu kan um lo thei ta lo bawk ti tein sawi ta ila a dikna lai a awm mai thei.

Hmarchhaka kan thenawmte pawh hi chutiang vel chu an ni ve tho a, 'tunge ka nih?' tih chungchangah kan buai hlawm hle a nih hi. Chu harsatna chuan kawng hrang hrangin min tibuai a, kan khawtlang nun pawh a ngheh loh phah niin a lang a, kan rilru pawh a tinghet lovin a tichhe bawk niin a lang. Chu thil chuan min tibuai a ni tih kan hriat loh lai pawhin min tibuai reng a, chu harsatna chuan hmarchhak hnam hrang hrangte hi min tibuai mek.

Chu harsatna chu sports hian a hneh thei mai thei; a hneh em loh paw'n a tidal thei niin a lang.

Khatia Mama te an rawn lar a, India Football-in a'n hmelhriat khan Kolkata velah chuan Mizo nih a nuam a, 'mi hian Chinese emaw min ti hlauh se' ti rilru thinte pawhin Mizo nih kha an chhuang ta a nih kha. Chu chu identity nghehna atana a tha lo'm ni? Tunah pawh Santosh Trophy-ah Mizoramin quarter final a'n lut a, mipui rilru a hnehzia chu sawi ngai lovin kan chiang tlang ang. Tute emaw eizawnna mai a ni lo, kan hnam min phuarkhawma min sawhnghettu a ni. Dik chiah chuan, hming tawpa 'a' awm lo chi, Lusei ni lo Awze-ho Mizo-a pawm thei tlat lo khawpa thinlung mitdelte pawhin football field-ah na na na chuan hming tawpa 'a' awm lote pawh Mizo-ah an pawm hle.

Boxer Zoramthanga leh archer Lalremsanga te'n Mizo nih an tihnawmzia te ngaihtuah ila, sports hi kan hriat loh laiin kan hnam identity siamtu pakhat a lo ni reng niin a lang. Chu rilru chu puin Zozam Weekly chuan Santosh Trophy-a Mizo footballer-te chanchin cover story-a hman hi inthlahrunna turah a ngai lo. Chhiartute paw'n min pawmpui kan beisei.

Read more...

Wednesday, August 4, 2010

Hruaitu tha

Saphovin min chhuahsan dawn lai khan hruaitu thain min ho lo a, mahni tal talin kan tal niin a lang. A thenin Crown Colony-a awm an duh a, a thenin independent-a awm. India hnuaia awm duh an awm bawk. Khatia kawng pengthuama kan awm lai khan mipui rilru hmin duak thei hruaitu, zui tur kan nei lo niin a lang.

India hnuaiah kan awm ta a, kan lungrual ta lo reng a!

Hman ni lawk thlengin a mipui nawlpuiin India mi nih kan thei lo a, inkhelah pawh India kan tan ngai lo. Vawiinah India mi nih nuam ti an tam ta hle a, mahse, a duh lo pawh an la awm tho. Chutianga ngaihdan inkawkalha kan awm lai pawh chuan hruaitu tha leh rintlak, mipui rilru hmin duak thei leh kaihruai thei kan nei lo niin a lang.

Chu lam chu thuhran ni se, hetia kan khawsakhona leh kan inrelbawlnaah pawh hian hruaitu tha kan nei lohzia hi a chiang khawp mai. Hruaitu dinhmuna ding chu kan nei reng a, politics-ah a ni emaw, Kohhranah a ni emaw, tlawmngai pawlah emaw, hruaitu dinhmuna ding chu kan nei reng a, mahse, mipuite min hruaitu tak taktu, mipuiin lungmuang taka kan zui hi chu kan nei lo niin a lang.

Khawtlang nun leh kan inrelbawlna chungchanga kan inhnialna hrang hrangte hi thlir ila, hruaitu kan mamawhzia chu a lang. Zu chungchangah kan inhnial ila, kan tawngtaw inhnial chiam chiam a, pi leh pute hunlaia lal leh khawnbawlte leh valupa chan changa thu lai la tur an awm lo. NLUP chungchang sawi ila kan inhnial leh a, thu lai latu an awm lo. Thu lai lak chu sawi loh, kan hruaitute hi a inhnialna chawkchhuaktu zawkah an tang deuh zel zawk emaw a ni a, chi-ai taka kawng peng thuama kan awm laia min kaihhruai chu a hla thin khawp mai. Hei hian mipuite hian kan hruaitute kan zui lohzia a tarlang awm e.

Dik chiah chuan, politics-a kan hruaitute phei hi chu ram hruaitu ni lovin milian an ni ve tawp a ni ber a, mipui rilru an hmin e tia sawi tur pawh a awm ngai lo ti hial ila kan sawi sual awm lo e. Mipuite hian kan zui lo tihna a ni ngei ang.

Hruaitu tha kan neih loh hi kan harsatna, kan kawng tithuanawptu a ni a, hruaitu tha, an thu leh hla kan ngaihchan, kan rin em em nei ila tun ai hian kan kang ngei ang.

Baktawng Tlangnuam-a 'Lalpa Kohhran Thar, Lalram kawngpui zawhtute' hi chuti zawnga ngaihtuah chuan an vannei khawp mai. An hruaitu hi a that leh that loh chu thuhran ni se, mipui hian an zui chiang a ni. Chutiang taka zui ngam hruaitu an neih hi an ni tin khawsakah pawh a lang a, inlungrual leh inngeih dial diala an awm theih chhan te pawh chu chu a ni ngei ang. Rinna lama an thu lak dan kan pawm leh pawm loh te chu thuhran ni se, an inkaihhruaina leh an inrelbawl dan te hi chu a hmuhnawmin a ngaihnawm a, zui ngam hruaitu an nei hi an awhawm bawk ti hialin a sawi theih ang.

Chutiang hruaitu, mipuite'n an zui ngam chu Mizoram hian nei teh hlauh ila nuam kan ti ang chu aw!

Read more...

Monday, July 26, 2010

Eng tin zel nge ni ang?

'Rih dil leh Mizoram' tih ziaktu Siamkima chu Mizoramah cable TV a rawn luh kum, 1991-ah a thi a, cable TV-in Zofate a nuai dan a hre hman lo. Jordan luiin Rih dil a chim pil mek a, Mizorama lui lian ber chu Jordan lui a ni tih chu a thlir dan a ni. Cable TV-in Zofate a nuai dan hi hre hman ta se Jordan lui hi Mizorama lui lian berah a ngai tho ang em? Ganges lui zawk hi Mizorama lui lian berah a ngai ang em?

Cable TV lo luh atanga rei lo te, 1996-ah khan Cricket World Cup-ah India team an chak chuan Aizawlah halpuah a puak thin. A hma chuan cricket ngaisang lo hnam kan ni thin a, inkhelah pawh India kan tan ngai lo. Mahse, chu'ng chu hmanlai hun a chang ta mek a nih hi.

Kum sarih kum riat vel kal taah mai te kha chuan K|P variety show velah te hian vai hla sa chunga han lam vel te hi fiamthu nuihzatthlak lutuk a ni thin. Tunah chuan vai hla insaksiak enin TV kan kil tuau tuau a, kan sawi zui luih luih mai.

Heti zawng hian chhut ta ila - vawiina pitar leh putarte hi an naupan lai chuan 'Mizo' an la inti kher lo mai thei; khualkhuaa han intawn chang te chuan "tu khua nge i nih?" tiin an inzawt thin a nih kha. "Khawi khua nge i nih?" an inti lo, "Tu khua nge i nih?" tiin an inzawt thin. Mahni lalte kha identity-ah an hmang tawp mai niin a lang. Khawchhak lam atangin eizawnna zawngin kan vak a, lo-a neih tur ram remchang kan hmuhna hmunah inbengbelin, lal hrang hrang hnuaiah kan khawsa thin a nih kha. Kan van kan vak a, chutia kan vah kan vah lai chuan sapho nen khan kan intawng ta thut mai. Sapho nena kan intawn lai khan khaw hmun nghet neihna chang te pawh kan lo hre ve tan a, kan mihring ve tawh viau niin a lang. Mahse, kan la chak lo hle a, kan la derdep hle a, kan culture leh kan tradition te kha a la derdep hle. Chutiang kan nih lai chuan sapho an rawn lang hlawl a, an rualin Kristianna a rawn lang nghal thawt bawk. Khatih laia kan la hniamzia leh derdepzia te ngaituahin, Kristianna kha ram la nghal duai duai lo chi niin a lang lo. Kum 50-in Kristianna kha rawn lut tlai se, kan lo ngelnghet ve viau tawh ang a, Zofate zingah ram a la chak lo sawt ang tih a rinawm. Chuvangin, kum 50 vel chhunga Kristiana kan inlet fai puk thei mai hi rilru ngheh loh vang tia puh nghawt theih pawh niin a lang lo.

Sapho hnuaia kan awm laia rei lo te chhunga Jordan luiin ram a la duai duai mai kha thil mak niin a lang lo a, vaiho hnuaia kan awm laia rei lo te chhunga Ganges luiin ram a la duai duai a nih pawhin thil mak a ni bik lo ang chu!

Sapho nena kan intawn tirhah khan kan la ngelnghet lo hle a, identity mumal pawh kan la nei lo ti hialin a sawi theih ang. Kum engemaw zat liam tawh mah se vawiin thlengin identity-ah chuan kan la buai reng a, 'Mizo' kan hrilhfiah dan pawh a la hrang nuai mai. Kan mithiamte pawhin Mizo leh Pawih te an la indotir ut ut fo a, Duhlian tawng hmang lo tawh dek dek chu kan lehkhathiamte ngei pawhin an la hmu foreigner tlat zawng a nih hi! Kan la ngelnghet lo a, tin, ngelnghet lo awm tak pawh kan ni; engkimah a bul kan tan mek chauh a nih hi.

Chutiang dinhmunah chuan kan ding a, kan khawvel speed lah a chak nasa mai si! Mahni-a ro inrelin kan awm a, chutah sapho hnuaiah, chutah India hnuaiah kan awm leh a. Chu'ng thil chu kum 50 vel lek chhungin kan tawng a, kan buai ta a ni mai thei. Buai mah ila a awm lutuk. Tichuan, India hnuaiah kan lungawi ta tial tial niin a lang a, chutih rual chuan India mite nena ang khata inen chu kan la harsat tho niin a lang bawk.

Identity-ah kan la buai reng; Zo identity hi eng tin nge kan sawhngheh theih ang? Tuin nge min ho ang? Ngaihtuah chiang mang lova mahni lunglenna lam tuipui chiam pawh a dik lo ang. Eng tin nge ni zel ang?

Read more...

Monday, July 19, 2010

Rilru zau

1986 kha Mizo mipui nawlpuiin World Cup kan en hmasak kum a ni mai thei. World Cup en-e ti lovin kan chiang chuang lo a, kha'ng lai khan hmuhnawm ti taka World Cup ente zingah khan footballer-te khelhna club sawi tur hria pawh kan la awm lo hial mai thei.

Kha'ng lai vela naupang titi kha han ngaihtuah let ila; khawvela kan la mikhualzia a hriat theih awm e. "Khawvela inkhelh thiam berin penalty a pet a, a goal lo a. 'In goal kha inchi 1-in a zim a nih kha' a ti a, an han teh a, inchi 1-in a lo zim a," tih te a nih thin kha. Khawvel mihring dangte kha kan mihringpui ena en lovin 'super natural' thil enin kan en a ni ber awm e. Tisual ve thei, mihring ve bawk an nihzia te kan hre lo a, kan chung en ngawih ngawih thin a nih kha.

Sap emaw vai emaw, hnam dang mikhual kan neih chang pawhin, a Kohhrang ang te, a sorkar ang te, a khawtlang ang te pawhin kan buai a, deh loh sakei huai ang maia enin, a neitute zawk kan ti dui thin a nih kha.

Tunah pawh chutiang chu kan la ni tho a, mahse, kan ziaawm tawh khawp mai. Khawvel mihringte hi kan mihringpui enin kan en ve sawt hle a, kan la chung en tho na a, hman ngaihtuah chuan zia tawh tak kan ni. Khawvela inkhelh thiam ber pawh mihring ve tho a ni a, a tisual ve thei tho tih te kan hmu ta a, dawithiam ang mai ni turin kan beisei ta bik lo. World Cup kan en pawhin 1986-a kan en dan leh kumina kan en dan chu inthlau tak a ni. A footballer-a te kan hmelhriat ni em lo mah se an chanchin leh hnuhma te kan hre bel ve ta hle a, an khelh dan awmhmun atanga lo 'analyse' thei te pawh an kat ve ta nuk mai. Khawvel hi kan daidar ve ta hle a, he khawvelah hian kan tlangnel sawt khawp mai. A lawmawm e.

Kan mithahnemngai thenkhatin kan ramah hnam dang rawn sumdawng luih luih se, tuikhuah te rawn nei se an tih hi rilru zau putna a ni lo. Hriat loh vang zawk a ni. Hmasawnna reng reng a ram neituin an chhawr tur a ni a, chutiang ngaihtuah lo leka inti rilru zau pu an awm hi a vanduaithlak khawp mai. Khawvelah kan tlangnel ve ta hle te hi rilru zau putna zawk a ni.

Kan mithiam thenkhatin an huat em em, rilru zau pu intite'n an nin em em- 'regionalism' te hi khawvelin a kalsan thei lo a, globalisation dinchhuahpuitute khu a tak takah chuan a 'regionalism' uar an ni a, tun World Cup-ah pawh a 'regionalism' zawngin thu leh hla a tam em kha!

Vawi khat theuh an han khel diat diat a, 'African an che tha lo... beisei phak bakin Asian an che tha... Latin American-ho khelh dan a dang... Europe chuti zat an chak...' tih vel news-ah a lang nghal a, Round of 16 lut chin pawh a region zawngin an chhut nghal luih luih a nih kha. Quarter Finals lut chin pawh, 'South America chuti zat, Europe chuti zat, Africa chuti zat' tiin khawvelin a tuipui a, Ghana phei chu Africa khawmualpuiin an tan tawp mai a nih kha. Kan tih ni se kan zingah hian 'thliarkar rilru' tia sawisel an tam teh ang. Identity hi a thuk thei ang bera chhut tur a ni. Ram, hnam, khua, pa hming, thlahtute hming, a thuk thei ang berin khawvel hian hriat a tum a, keini zingah erawh 'Zo' buaipuitute chu thliarkar rilru pu-ah kan puh tlat zel! Chutiang chu rilru zau tihna emaw kan ti thin. Hmasawnna tur kan la ngah khawp mai.

Inti rilru zau taka kan awm lai hian mi tan kan inphalrai mai mai a ni tih kan hriatchhuah a tul khawp mai. Entirna hnaivai tak pakhat chu- kan rama hydel project siam tura kan beih dan hi a ni. A siamtute'n a power siakchhuah 78% an chang ang a, keini'n 12%! Kan mithiam rilru zaute rilru hi zau tak a ni! Chutiang duh lotu, 'development infrastructure reng reng a ram neitute ta a ni tur a ni' tih ngaihdan neite chu thliarkar rilru pu-ah kan han puh daih a! 'A ram leilung fate' buaipui viau te hi rilru zimna emaw ti kan awm tlat a, a thunei neiah an tang zel emaw tih tur a ni lehnghal a!

Chutiang ni lovin, rilru zau dan dik taka zau i zir ang u. Tunah pawh kawng hrang hrangin hma kan sawn a, a lawmawm khawp mai. World Cup kan hre ve ta hle te hi khawvela kan tlangnel ve tawhzia lanna a ni. A lawmawm. Inphalrai kher erawh a tul lo. Eng tikah emaw chuan kan tlangvalte'n World Cup te an la khel ve ang a, chutih hunah chuan khawvelah hian kan tlangnel mai ni lovin neitu rilru te pawh kan la pu ve ang chu. Chutiang hun chu a nghahhlelhawm khawp mai.

Read more...

Monday, July 5, 2010

Kan rambuai kha

March ni 1, 1966-ah MNF-in zalenna an puang a, India nen an inkap ta a nih kha. Chu chu kan hnam nuna thil pawimawh, kan theihnghilh ngai loh tur thil a ni.

A thenin an ngaisang a, a then erawhin an ngaisang lo. Mahse, kan ngaihsan leh ngaihsan loh lam chu thuhran ni se, kan hnam nuna thil pawimawh, kan hnam nun pawh nghawng nasatu a ni a, a pawimawhna hi chu hnial theih a ni lo ang.

Vawiinah hian a hre phate an la dam a, a tuartute an la dam. Mahse, thangtharte erawhin an hre lo sawt hle niin a lang a, hei hi eng vang nge ni ang? Tun ang zela kan kal chuan kum 20 vel a liam leh phei chuan kan theihnghilh duak mai ang tih pawh a hlauhawm thei hial a nih hi!

Kan hnam hian kawng hrang hranga hma kan sawn rualin kan than danah a dik lo deuh lai leh duhthu sam lo lai deuh a awm a, chutiang chu sawi tur a awm nual ang, thil pakhat- mahni chanchin hriatna lama kan chak lohna hi kan than tithutu lian tak pakhat chu a ni awm e.

Kan hnam kalsiam, hnama kan lo insiam dan leh hun kal taa kan dinhmun te hi kan hre lo khawp mai. Kawl ram atanga thlang tla kan nih thu leh kan pi leh pute kha Kawl ramah an awm thin tih te hi kan hre lo khawp mai a, a thlang tla ve lo kan unau engemaw zat chu an thlahte, Kawl ramah an la awm tih te pawh kan hre lo khawp mai. A bikin thangtharte phei chuan he'ng hi an hre lo a, kan lehkhathiam chhuan tak takte ngei pawhin an hre lo hle niin a lang.

Eizawnna leh khawsakna tur sualin kan vak kan vak a, chutianga kan awm lai chuan khawvel politics inlumlet velah international boundary-in min then darh ta a ni tih te hi hman ni lawka thil thleng mah ni se kan hre lo khawp mai a, exam sang tak taka hlawhtling thei khawpa lehkhathiam te ngei pawhin an hre lo hle niin a lang.

Hmasawnna hi a 'thil' zawngin kan teh a, sum-a lei theih thil neih hi hmasawnna kan tih chu ni berin a lang. Chutiang thil chu kan um a, kan hnam chanchin hre miah lovin chutiang thil chu a neih theih niin a lang. Kan politics ngei pawh hi 'development politics' ni berin a lang a, 'hnam politics' chu kan sawi khat khawp. A politician-a te ngei pawh hian an sawi khat khawp tih chu kan hre tlang awm e.

Kan ram buai chanchin ngei pawhin hriat zui a hlawh lo a, zirchian pawh a hlawh nep khawp mai. Mahni chanchin hre lo nih hi a dik lo a, mahni chanchin hre lovin a thlen thui theih loh. Chu harsatna chu kawng hrang hrangin kan tuar fo niin a lang a, mahse, chuti zawngin kan ngaihtuah lem lo. Kan inhmuhchhuah vat a tul khawp mai.

Indian national movement ti-alhtu lian pakhat chu 'rediscovery of the past' a ni. India mite'n hun kal taa an dinhmun, an hnam chanchin an hriatin an rilru-ah nationalism chi a lo tiak ta tih chu historian-te sawi dan a ni. Ram dang chanchinah pawh chu tho chu a ni a, kan hnam chanchinah pawh chu tho chu a ni. Chu chu keini hian kan hmaih tlat a, kan hmaih tih lah kan hre si lo.

Miin hnung lam hawia a hmuh phak ang chen zel hma lamah pawh a hmu pha. Vision nei lova khawpui dintu, vision nei lova inrelbawl hnam hian kan hnung lam kan hmuh phak tawk lek hma lam pawh kan hmu pha a ni ngei ang. Kan hnam chanchina thil pawimawh- kan rambuai chanchin- remna kan lo neih tak dan te hi kan hriat a tul a, a batin kan ba a ni.

Read more...

Monday, June 28, 2010

Infiamna lama kan khawhawi dik lo

Mizote hi infiamna lam timi tak niin kan inhria a, hei hi kan vei tlang a, kan politics pawh a chiah hneh khawp mai. Mahse, vawiina kan thlen chin erawh a chuti lua lem lo. Infiam thei tak ni chunga thleng sang teh lua si lo kan nih chuan a chhan hriatchhuah a ngai ngei ang.

Mi hrang hrangin kan vei a, infiamna lama rualawhna hian tualchhung chanchinbu lam pawh a luah hle a nih hi. Tin, kan hruaitute pawhin sawi tehah an neih a, kan ram hruaitute'n eizawnna tlaka infiamna lam chawi vawn an tum thu kan hriatna phei chu a rei ta viau. Mahse, eng ruai erawh kan la ni hlei lo a nih hi.

Kan ram hruaitu te, mi thahnemngai leh infiamna lam tuipuitute'n heti lama tanlak a tul thu an sawi hian, mak ang reng deuh chu, infiamna an ngaihsan vang lam ni lo, ruihhlo do nan emaw, eizawn nan emawa an awh vang a ni fo mai.

Infiamna hi infiamna a nih vang leh ram leh hnam thil a nih vanga uar tur ni awm tak a nih laiin, keini erawh a behbawm avanga uar tul ti kan ni fur mai a, hei hi thil ho te niin lang mah se ngaihtuah zui ngai tak niin a lang. Mi hnam hi chuan an ngaihsan vang leh ropui an tih vang te, ram leh hnam hmangaihna thil a ni tih an hriat avang tein infiamna te hi an ngaihlu thin. Keini erawh hi chuan kan ngaisang tawk lo a, mahse, a ken tel thil thenkhat kan awh avangin heti lamah hian thahnem kan ngai ta thin niin a lang.

Chutiang chu kan nihna tak tak a nih chuan therhlo lawm hnam kan ni tihna a ni thei ang. Kan thil ngaihsan, he hnamin a ngaihhlut nia hriat reng reng hi han ngaihtuah chiang ila, kan ngaihhlut tak zet vang ni lo, a ken tel eng eng emaw avang maia lo uar ve thin kan nih hlauh chuan thlen san tak tak a har viau mai thei.

Engpawhnise, sport discipline hrang hrangte hi thil ropui, art ril tak tak a ni a, chu'ng chu kan man pha lo a nih chuan inzirtir kan ngai hle tihna te pawh a ni thei ang. Infiamna hi infiamna a nihnaah ngaisang ila, chuvang chuan uar mai ila, chu chuan eizawnna leh ruihhlo dona te, thil tha dangte hi a rawn thlen mai ang. Chu chu thil nihphung dik tak pawh niin a lang. Chutiang ni lova, a behbawm- eizawnna leh sum leh pai tih vel vanga kan uar chiam zel a nih chuan thui tak thlen a har viauvin a lang.

Infiamna lama kan hmaih lian em em pakhat chu- ram leh hnam thil a nihna hi a ni. Tunlai khawvelah silai hmangin kan indo nasa ta lo a, infiamna hmangin kan indo ta zawk. Chu indonaah chuan a tlawm pawlah keini hnam hi kan tang ang tih a hlauhawm khawp mai. Chu chu khawvelin infiamna a hmuh dan pawimawh pawh a ni.

Khatia World Cup an han tan khan, Opening Ceremony-ah khan, keini chu ni ila khuallian kan han nei ngei ang a, khuallian chuan thu a'n sawi hrep ngei ang a!

Read more...

Monday, June 21, 2010

Khawtlang nun nuam

Mizoramah hian 'a che thei bik' an awm a, chu'ng mite thuhnuaiah chuan he ram hi a kun a ni ber. Hnatlang koh dawn paw'n chu'ng mite remchan hun chu kan thlir tlangpui.

'News' kan tih pawh hi chu'ng mite chanchin chu a ni ber awm e. Chawlhkar khat pawh mahni hnathawhna hmun thleng lo se ei leh bara buai chuang lo turte an ni a, Kohhran leh khawtlanga duhtawka inhmang turin daltu an nei lo emaw tih tur khawp an ni. An tuipui apiang a 'hit' a, an tuipui loh apiang a ro a ni mai. Chutianga 'rulling class' an awm avang chuan kawng hrang hrangin kan buai mek. Bazar rate thlengin chu chuan a tibuai ni hialin a lang.

'Rulling class'-te chu sorkar pawhin a ngai pawimawh a, anmahni hi 'sorkar' an ni mai ti hial pawhin a sawi theih ang. Sorkar hruaitute tan hian kuthnathawktu a sing tel aiin 'rulling class' mi tlemte an hlauhawm zawk hial mai thei. Vairengte mipui vaw darh thei, taxi-pute pawh an duh lo chung chung intlan chhawktir thei khawpa khauh kan sorkar hian sorkar hnathawkte zawng a ngam loh khawp hi maw! An hlawh tur siamfel hnu-ah service association hrang hrangin an duh loh thu an han aupui tliar tliar a, a ennawntu tur committee an din chuk chuk kha!

An tu leh fate pawh an innei thliah thliah a, an inzawmna hi a nghet tial tial leh ta nghal. Hna laknaah ni se an induhsak them a, a nih loh paw'n, fair taka hna laknaah pawh, sikul tha chhuak tih takah a thiam thiamah an tang leh bawk si! Sum lengvak kan tih chhen pawh hi chu'ng mite kara lengvak chu a ni mai a, midang hi chuan an chawmal thlauh kan lo inchuh ve a ni ber.

Mizote hi kan inthlau tial tial a, khawpui leh thingtlang a inthlau mai ni lovin khawpuiah pawh 'rulling class'-a tel phate leh tel pha lote chu an inthlau hle. Mahse, 'rulling class'-a tel pha lote chanchin hi kan hre khat hle a, an dinhmunin hriat a hlawh lo khawp mai. 'News' kan tih hi 'rulling class'-ho che vel hi a ni miau a!

Sum leh pai ngah thur thur ila, nawmsakna te hi ngah tial tial ila, tin, thil ropui neih belh zel bawk ila, mahse a retheiate rethei chawrh chawrh si se, chutiang society chu society nuam a ni thei lo ang. Mizoram phei chu ram rethei a ni a, hausa aiin rethei an tam zawk daih. Mahse, mirethei tam tak an awm laia mihausa tlemte zinga mi nih hi kan pute hian hrehawm an ti lo a ni ang, 'development' hming chhala kan hmalakna ve te hi mihausate chhawr tur chi a ni deuh zel. Miretheite chhawr tur kan ngaihsak lo khawp!

Mizoram khaw pakhatah erawh chutiang inthliarna chuan hmun a chang lo; mahni duhzawng an thawk a, mahni tuina lamah an kal a, sum leh paiah an inchen them bawk. An daih rei dawn nge daih rei dawn lo hriat a ni lo a, ngaihdan hrang hrang a awm thei ang. Mahse, hetiang society hi khawvel mifingte duhthusam, society hlim leh intluktlang hi a ni hial mai thei. Mahni ngaihdan dan le. Engpawhnise, khawpuia a rethei pawl nih ai chuan hetiang hmuna chen hi thenkhat tan chuan a thlakhlelhawm ngei ang.

Zoram hian hetiang society hi nei thei hlauh ila aw!

Read more...

Monday, June 14, 2010

Football leh Keini

'Football hi kan khelh chi a ni lo e' tia kan iak kan iak lai kha a la rei lo. A then phei chu tunah pawh an la iak.

Hmanah khawvel dang kan run a, vailen a hringchhuak nghe nghe a nih kha. Kha kha khawvel dang kan daidar ve tanna a ni mai thei. Chumi hnuah kan tlangvalte'n German an run a, chu chu khawvel kan tlawhpawh ve hmasak tum niin a lang. A hma lawkin Hringchar thlang lamah pawh mihring an lo la awm ve tih kan hmuchhuak a, chutah Feren ramah ngat kan tlangvalte an han hawi paw ve pheu mai kha, kan hnam kalsiamah hian a pawimawh tak zet a ni.

Kan nunphung kan thlak a, kan sakhua thlenga thlakin, kan hnam tana thil pawimawh tak khuang meuh pawh mausam khawpin kan hnam nun a inthlak zui dawrh mai. Sap-hoin min awp tirh kha han ngaihtuah ta ila; Kumpinu sorkar leh kan tribal society inthlauhzia kha!

Khata tang khan kan cho rual loh te'n kawng hrang hrangin vawiin thlengin min la awp reng ti ila thu kan uar lutuk em? Anmahni anga khawsak tum, khawsa pha si lo, tluk loh rim nam ti si, intingaisang lo vel bawk siin kan khawvel chu kan hmachhawn a, 'inferiority complex' thlengin kan nei ta ti ila thu kan uar em?

A nihna takah chuan kan zak a, mi hian min en (notice) bik te pawhin kan inhria. Hnam dang an awm ve dek dek tawh chuan kan ti duk a, vai ram khawpuiah pawh Korean, Chinese leh khawchhak lammi emaw min lo tih chuan kan lawm thin.

Chutiang kan nih lai chuan Mama a lo chhuak a, Kolkata khawpuiah chuan rickshaw pute pawhin an ngaisang. Mama zarah Mizo nih nuam kan han ti tha ve leh a, Mama hnungzuitu kan footballer-te avangin kan hmai a zangthal fo bawk. Chutiang chu a ni a, kan footballer-te hi Mizo nih tinuamtu dik tak an ni.

Mizote hi chuan pawisa atangin thil kan teh deuh zel! Hlawhtlinna pawh sum atangin a ni kan teh ni. Hausa lo chu dingchhuakah kan ngai lo. Chuti zawng pawh chuan chhut ila, Mama ang rual Mizo tlangval zingah RCC in tha deuh sa chunga car lei thei kan awm em?

Mama hnu-ah footballer dang an lo chhuak ta nual a, thianghlim taka pawisa lalut thei Mizo tlangval an pung tihna a ni a, tin, tu'n kan tawng lo haw lo se, mirethei dingchhuak an pung tihna pawh a ni.

Football-ah hian miretheite'n 'chance' an nei a, mihausa leh retheiin 'chance' an neih dan a inang reng. Khawvel huapa thlir pawhin footballer langsarte hi chhungkaw rethei tak atanga rawn zichhuak an ni duh khawp. Chu mawlh chu a ni football mawina chu!

Sorkar hna lakna hrang hrangah hian, miretheite hi tling ve thin bawk mah se, mihausa fa, naupan tet atanga sikul thaa lut phate hi a 'chance' neia chu an ni duh khawp. A 'fair' loh leh mihausaho hi an induhsak them a, a tlingah an tang zel tho. Football-ah erawh chutiang a ni lo. Football hi a mawi a ni, miretheite dinchhuah thinna hi, miretheite'n mihausate ang bawka 'chance' an neih vena hi!

Read more...

Monday, June 7, 2010

Zirna leh mipui

Hman ni lawkah mautam kan paltlang a, a ram pum buaiin kan buai a nih kha.

Khatia mautam tamin min nuai lai khan, chhungkaw tam tak an mangang a, eitur neih loh an hlau a ni. Loneitute an mangang a, buh leh bal an thar hlawk dawn loh avangin an mangang a ni.

Mautam chu kan hriat chinah kan hnam nun sawi nghing lawih thintu a ni a, a forestry zawng te, a agriculture zawng te, a history zawng te, a spychology zawng te, a social works zawng te, kawng hrang hranga zir tham a ni. Mahse, khatia loneitute an mangan em em lai khan psychologist an nei lo a, kum 50 dana thil thleng thin ni mah se a historical zawnga lo thlirtu pawh an awm lo mai thei. MSW zirchhuak mi heti zat kan nei tawh laiin kan khawtlang nun a nghawng dan leh tanpui ngaite tanpui tura penchhuak pawh an awm a nih pawhin kut chang thliaka chhiar tham lek an awmin a rinawm. Kan economy a nghawng dan hrechiang tura beih te kha economics zirmite tan chuan 'chona' a tling awm e. Mahse, lehkha zir kan ngah hmaa kan hmachhawn dan ang bawkin mautam hnuhnung ber pawh kha kan hmachhawn leh ta mai mai niin a lang.

A AW B kan neih atanga rei lo teah ziak leh chhiar thiam mai ni lo BA/MA val kan nei chho nghal deuh mawlh mawlh a, officer lian tak tak kan nei nghal deuh mawlh mawlh bawk. Chutah a mipui nawlpui pawhin ziak leh chhiar kan thiam ta suau a, chu mai a ni lo, kan A AW B-in kum 100 a chuang awrh tihah university kan nei ta bawk.

Lehkha thiam state kan inti a, zirna lama thang chak leh rual el nachang hre tak ni te pawhin kan insawi thin. A dik ang. Lehkha kan zir suau suau a, kan naupan ngaihtuahin lehkha thiam leh hna sang tak tak thawk pawh kan ngah. Mahse, mautam kan hmachhawn dan erawh kha chu a lehkha thiam chet lo thlawt a ni.

Khati khawpa a ram pum buaia kan buai lai khan sorkarina thawk tur-a a tih mi thenkhat tih loh chuan an ngaihven lem lo a, khawpui nulate phei chuan mautam a thleng mek tih pawh an hre lo emaw tih tur a ni. Mizorama exam theih sang bera kan neih MCS laknaah te pawh mautam tam kan buaipui kumah meuh pawh mautam hre lo lehkha thiam an tling nawlh nawlh thei! Chu chuan zirna leh mipuiin inzawmna a nei lo tih a kawk mai em?

University te pawh kan nei tawh a, mahse, kan university hian mautam lai khan eng nge an tih? University chu degree petu mai a ni lo, ram inrelbawlna leh khawtlang nun chelh dingtu a ni. Kan hnam nun sawi nghing lawih thintu mautam kan hmachhawn lai pawha kan university-in mipui tan a thawk lem lo a nih chuan, university chu mi thenkhat hna petu leh degree petu mai a ni tihna a ni ang.

Mautam kher lovah pawh, kan khawtlang nuna harsatna kan tawh hrang hrangte hi university-in min hmachhawnpui tur a ni a, kan ram leh hnam hmakhua pawh ngaihtuahin, kan politics dik lote hi a siamtha zo lo a nih pawhin siamthat tumin a bei tur a ni. University chu an inbawkhrang ang a, zirlaite leh zirtirtute inkhunghrangin, an zirlaibu an keuho tur a ni ngawt lo. Ram leh hnam tan a ding tur a ni.

Keini university ve erawh, a thawk-ate zahawm hle mah se, ram leh hnam tan eng eng emaw te ti ve bawk mah se, society leh ram leh hnam kaihruaia mipuite chhantu nih chu a la hlat khawp mai, hna lak velah a la buai tawk tlat!

University kher lo pawh, kan zirna hrim hrim hi mipui nen an inhlat lutuk a, mi engemaw zatin sorkar hna an thawh theih phah e tih te chu thuhran ni se, zirna hian mithiamte beisei angin ram leh hnam leh khawtlang nun a la kaihruai lo khawp mai. Sorkar hruaitute leh mipui rilru-ah pawh chuti lam chu a la lang lem lo niin a lang. Hna lak chungchang aia ropui buaipui tur kan ngah lutuk, harh a hun e.

Read more...

Tuesday, June 1, 2010

Chhiarpui boruak leh kan nunkhua

Hetia kan unau thenkhatin chhiarpui leh sakawlh an hmehbel hian kan zia- eng eng emaw a lo lang a.

Theology lama kan dinhmun a lang a, theologian ni lovin an hriatthiam dan dana Pathian thu an hrilhfiah thinzia leh mipuiah hralh a tlak thinzia a lang awm e.

Kan tlangval thenkhatin "khaw'nge, ka hman bawk a, kan Kohhran zaipawl zir tur hla ka'n letling teh ang" tia an talent a nih leh nih loh pawh ngaihtuah lova an hel nuai thin ang hian, 'ka thiamzawng a ni em?' tih te, 'a zirmi ka ni em?' tih te ngaihtuah lo lekin kan duh duh kan ching pawr ve chawr zel mai. Kan Mizo literature pawh hi writer emaw inti, poet emaw inti tu tu emaw hian a than an tithu a, a tlar hma chang thei theiah an tang emaw lehnghal ni! Thil hrang hrangah chutiang chu sawi tur a tam ang. Pathian thu-ah pawh hian chutiang deuh chu kan ni awm e; a zirchhuak emaw, thlarau pawlna thuk tak chang emaw inti, a hrilhfiahtu ni tlata inhria kan thahnem hle a, theologian te phei chu ro pawh kan ti thin nghe nghe mawle!

Mipuiin Pathian thu kan hriatna hnar lian ber berte hi theologian-te ni lovin, evangilist leh Upa-te an ni zawk mai thei. Kan tlangval piangthar tam zawk hi theologian ni lo ke bula piangthar an ni mai thei. Chu chu eng vang nge ni ta ang? Kan theologian-te hi an ro lutuk nge mipui hian theologian kan mamawh lo ve hrim hrim? A zirchhuak chauh rin tur tihna a ni chuang lo; a zirchhuak pawh ni lo mah se thlarau pawlna tak tak chang an nih chuan a tha hlei hlei pawh an ni ang, tin, certificate hlawhchhuah kher pawh a ngai lo a, mahni inzir peih ve hrim hrim te pawh a awm theih. Mahse, zirchhuak lo, mahnia inzir chuang lo, thlarau pawlna pawh chang tak tak chuang lo chunga zuitu nei duah thei engemaw zat kan nei deuh reng niin a lang a, hei hi theologian-te chuan mualphona a tling.

Chu lo lehah chuan, sakhuana la urhsun kan lo la ngah hle tih a lo lang a, thil lawmawm lam a ni. Kan politician- mipui zah lo Pathian hlau lo te'n min tidal zo tawh emaw tih laia sakawlh thawhpui aia hrehawm tawrh thlang zawk mi heti zat kan lo la nei hi a lawmawm. Kan milian te'n nawmsakna leh sum leh pai hi emaw dam chhan an tih laiin kan unau thenkhat erawhin sakawlh rim nama intahluh ai chuan sorkar atanga hamthatna te pawh dawng lova hrehawm taka awm an thlang zawk hi a ropui a ni, chhiarpui an hriat dan a dik leh dik loh chu thuhran ni se. Ram hruaitu dawt sawi chingte hian hun hnuhnung chungchang leh sakawlh chungchang te hi ngaihven ve deuh se, an tan leh ram tan pawh chu chu a tul asin!

Tlema mi chuanhnuai leh berh deuh, khawvel thila innghahna nei ve lote hi thil eng emaw a lo thlen chang hian an hriat thin. Kan mihausa leh tlema a awm thei deuh chinte hian chhiarpui hi sakawlh a ni lo tih an hrechiang a ni bik lo ang; he khawvelah hian an ralmuang a, hlauh tur an nei lo mai zawk a nih a rinawm. Theology dik an hriat bik vang a ni vek hauh lo ang. Chhantu mamawhte hi an nghing hma a, chutiang mite chuan Pathian pawh an au ngun ang, tin, hun hnuhnung chungchang te pawh an ngaihtuah nasain a rinawm. Kan thil tawn mekah pawh hian, zaa za chu ni lo mah se engemaw chenah chuan chhantu mamawhte dinhmun a lo lang ang tih a rinawm.

Sakhuana thil a ni a, lak vung theih deuh mai a ni. Mi ramah pawh hetiang thil leh a kaihhnawih thil eng eng emaw a thleng fo. Kan ngaihsan em em USA-ah te khuan rinna lama an kalsual avanga intihlum an awm thu chanchinbu-ah a lang fo a, Kohhran chakna ram S Korea-ah te ngei pawh Isua nghaka chaw ei lova inkhungkhawm an awm fo. Kristian zingah lo pawh, Hindu leh Mosolman zingahte pawh chutiang lam hawi chu a thleng fo a, mihring zingah a thleng thin ti ila a fun kim mai awm e. Chutiang chu kan zingah a lo thleng ve a, mawl intih chiam chiam tur a ni lo ang, a tha e tihna ni lovin. Mihring zinga thleng thin kan zinga a lo thlen ve chang hian- a thawk a phit-a mawl intih vak kan ching thin a, chu chuan min tilungrual lo ta thin, a pawi khawp mai.

Read more...

Monday, May 24, 2010

Mawhphur ngam hruaitu kan mamawh

Chhangchhe in-a naupang inkhualtelem hi- an hlim viau emaw tih laiin an inhau a, an inhau bur bur emaw tih laiin an nui tlang leh ang rawih rawih a! Darthlalang te hi amahin a lo keh ringawt a, dawhkan te hi amahin a lo tlu ringawt thul, a chang leh kil khatah a dawih deuh an lo tap a, tu velh mah an lo ni lo tlangpui a! A titu hriat miah lohva thil thlengte hi a tam khawp a, a mak tak tak a nia!

Chutiang vel chu kan ni!

Mizoramah hian a titu hriat loh, thil thleng ngei si a tam ta em em a, a mawhphurtu hriat loh, thil thleng ngei si te... a tam mai!

Mi ramah chuan an football team chak lo se mawhphurtu, 'ka mawh a ni e' titu an awm a, rel chesual se 'ka thiam loh a ni' titu an awm, hlemhletna haichhuak se a titu leh a mawhphurtu an awm zel bawk. Keini-ah chuan chutiang chu kan nei ve ta thin lo; kan fel em vang leh kan thianghlim em avang tea chutiang chu nei ve ta thin lo ni ila a lawmawm dawn tehlul nen, chutiang ni hauh lo chunga mawhphurtu nei ngai chuang lo kan han ni hi a vanduaithlak ngawt mai.

Mizoramah hian corruption a tam em em niin an sawi thin; tin, media lamah pawh corruption chungchang hmuh tur a awm zeuh zeuh a, hlemhletna hailan te pawh a awm ve ta nual mai. Mahse, mak tak maiin a mawhphurtu an awm ngai lo a, a titu an awm loh chu thuhran, a mawh phurtu an awm khat khawp mai. Official level-ah emaw ministry level-ah emaw a mawhphurtu an awm lo deuh zel a, a makin a pawi khawp mai.

A tawi zawngin sawi ta ila- kan hruaitute zingah, kan miliante zingah, kan minister-te leh officer liante zingah hian 'keimah vang a ni' ti an awm ngai lo. Chu chuan thil pahnih a tarlang awm e.

Pakhatnaah chuan- ministry level leh official level-a kan hruaitute hian an hnaah neitu rilru leh thahnemngaihna rilru an pu lo hle tihna a ni. 'Kan ram inrelbawlnaah hetiang chanvo hi ka chelh a, a chhiat a thatah mawh ka phur a ni' an ti rilru hauh lo tihna a ni.

Pahnihnaah chuan- mahni inthiam lohna kan nei lo tihna a ni. Mihring chuan thil a tihdik lohvin pawi a ti a, mahni inthiam lohna a nei thin. Kan mi pawimawhte hian chutianga mahni inthiam lohna chu an nei ngai lo a ni mai thei. Tin, a mipui nawlpui pawh hian kan nei vak lo emaw'n chu aw a tih theih. Chu chu khawvel sawi dan ni se, a sakhua zawngin sawi leh ta ila, hetia thil dik lo kan tih chang te, thil kan tihsual chang te hian, "Ekhai! I ti dik lo tlat mai," tia hrilhtu Pathian kan nei lo tihna a ni ang. Trinity ringtute tan chuan, Thlarau Thianghlim-in thil i tihsual changin i tisual tih a hrilh tur che a ni a, chutianga hrilhtu che an awm lo a nih chuan Thlarau Thianghlim nen in inpawl ngai lo tihna a ni mai thei. Engpawhnise, chutiang chu kan hruaituteah hmuh tur a awm lo tihna a ni ang e, thil dik lo-ah a mawhphurtu an awm ngai loh danah!

Tunhnaiah kan minister pakhat chuan a department enkawl-a thil dik lovah mawh inbelin, 'keimah vang a ni e' tiin banna a thehlut a, mahse, pawm a ni lo. A hna ngai a thawk leh. Hei hi eng nge a awmzia ni ang? Dantewada District-ah Naxalite-hovin CRPF engemaw zat an thah kha India ram home minister chuan mawh inbelin banna a thehlut a, ani banna pawh kha pawm a ni lo. Mahse, India ram mipuiin an hrethiam niin a lang. Kan minister banna pawm a ni lo a, a hna a thawk leh. Mipuiin an hrethiam ang em aw? A chiang thuai ang.

Read more...

Friday, April 30, 2010

Chhan tlak kan la awm e

Mahni intihlum an awm thu chanchinbu lamah chhiar tur a awm a awm mai hi a pawi a, a rapthlak ngawt mai. Hnam khat, tawng khat hmang, Kristian inti vek kan nia, chutiang a nih laia kan zingah dam thlahlel lo khawpa beidawng leh rilru na an lo awm teuh mai hi a dam-ate thiam loh a nihna a thui khawp ang.

Sorkar (CID-Crime Branch) lam chhinchhiah dan chuan, 2004 atanga 2009 thleng khan Mizoram-ah mahni intihlum mi 169 an awm a, Aizawl khawpuiah ringawt pawh Zozam Weekly-in a chhinchhiah dan chuan kumin chhungin mahni intihlum mi 15 an awm der tawh. A figure hi mi ram ngaihtuah chuan a tam lo mai thei, mahse, kan population atanga chhut chuan a tlem lo. Mahni intihhlum chungchanga mithiam- suicidologist te chuan mahni intihlum pakhat an awmin midang 20, mahni intihhlum duh an awm zel angin an chhut thin. Chuti zawnga chhut phei chuan a 'number' hi a te lo khawp mai.

Kan society kan hria; kan inkhaidiat dan leh kan inrelbawl dan engkim kan hre vek. Sorkar pawh kan hria; sorkarin eng nge a tih theiha eng nge a mawhphurhna tih te pawh mi pangngai chin chuan kan hre vek ang. Thlarau lam damna atana mihringte puitu tur Kohhran pawh veng tinin kan nei a, eng nge an tih theih-a eng mawh nge an kovah innghat tih te pawh kan hre vek ang. Chu'ng thil pathum rilru-a dah chungin mahni intihhlum chungchang hi ngaihtuah ta ila, thiam chang tur an awm ang em? Thiam chang lo tur an awm ang em?

A thawh hlawk leh hlawk loh te, a tih dan a dik leh dik loh te chu thuhran ni se, Kohhran hi chuan thlarau damna turin hna a thawk a, Mizo tawh phawt chu naupan lai atanga Kohhran-in Sunday School hmanga Pathian thu a zirtir thin kan ni awm e. A 'rau' leh 'rau' loh te, kan pawm leh pawm loh te chu mimal ngaihdanah dah ila, Kohhran hi chuan a din chhan a ti thin, a thawh hlawk leh thawh hlawk loh chungchangah erawh ngaihdan a inang lo thei viau ang.

Society pawhin kawng hrang hrangin thil hrang hrang a ti a, a kalphung a dik leh dik loh te, a 'fair' leh 'fair' loh te chu thuhran ni se. Khawtlanga kan inrelbawl dan leh kan inkaihruai dan te han en hian society hian thil tha ti tura inzirtirna leh nunhona atana inkaihhruainaah te a tih tur a ti thin. Khawtlanga kan inrelbawl dan a that leh that lohvah leh a hlawhtlin leh hlawhtlin lohah te chuan ngaihdan hrang hrang chu a awm thei ang.

A nih leh sorkar hian eng nge a tih? A khua leh tuite'n dam an thlakhlelh nan leh beiseina an neih theih nan te kan sorkar hian eng nge a tih? Mahni intihlum an awm thu chanchinbu-ah a lang fo a, rapthlak kan ti em em. Hemi chungchangah hian kan sorkar hian eng nge a tih tawh?

Mizoramah sorkarin thalai a tihbeidawn theih dan hi unemployment problem vanga harsatna hre pha lo nu leh pa leh tlema rual-u deuhte chuan an hre lo mai thei. 'Unemployment problem' vanga thalaite rilru hahzia hi kan hruaitute hian an hrethiam lo a, chhanlet theih lohna hmun atanga thalaite fuih nghek bak hi tih dan tur pawh an hre lo emaw tih tur a ni. |halai lehkhathiam hna hmu lo, mimal hnuaia thawkte hian an hlawh tlem a ni mai lo, security an nei lo a, anmahni ruaitute laka an him theih nana puitu an nei hek lo. Chu'ng mite dinhmun te chu siamthat a ngai a, sorkar hnain min daih loh avangin sorkar hna ni lo hna dang thawh tlak a awm theih nana hmalak a pawimawh. Mahse, vawiina kan ram hruaitute auhla chu thalaite thatchhia an tih thu leh vai leh Burma atanga lo kalte thawh ang thawk tura chang fek fawka hrilh piap piap a ni deuh mai! Chutiang ti thin ram hruaitute hian work place environment te, labour welfare tih vel chu an vei loh hmel khawp mai. An vei lo zel a nih chuan kan thalaite zingah rilru na leh hah an la tam tial tial dawn tihna a ni a, mahni intihlum duh khawpa rilru na te pawh kan la ngah tial tial ang tih a rinawm.

Tunah hian chhan tlak kan la awm. Sorkar hian a khua leh tuite zinga dam thlahlel lo an awm hi pawi ti se, han che teh se.

Read more...

Monday, April 19, 2010

Sum enkawlna lama tanlak kan mamawh

Mizoram pawisa cheng vaibelchhe 70 chuang a 'lapse' a, hemi chungchang hian tunlaiin sawi a hlawh hle. Amaherawhchu, public finance hi 'technical' thil a ni a, vantlang hriatthiam chi thil a ni lem lo. Thil awlai a nih loh avangin mipui hian ngaihven viau e ti lovin sawi tur kan hre lutuk lo niin a lang. A 'ngaih' zawng kan ngaihven teh meuh mai.

Zozam Weekly chuan he sum 'lapse' chungchang hi theih ang tawkin a bihchiang a, chuta kan thil hmuh pakhat, langsar em em mai chu 'public finance' lamah kan state hi kan hlawhchham tih hi a ni.

Mizoram pawisa khawihtu leh thuneitu ban pahnih- ministry leh official level-ah kan chak lo a, mipui sum kan enkawl thiam lovin kan enkawl dik lo tih hi phat rual a ni lo. Tun tuma sum 'lapse' chungchangah pawh hian mipui sum enkawlna lama kan chak lohzia a lang chiang khawp mai.

Mizoram sorkar sum che vel hi ministry hian a hriatpui tak tak lo tiin sawi ila, thenkhat tan chuan a na deuh mai thei, mahse, thudik a ni. Tuna kan sorkar neih mek chauh a ni lo, sorkar hmasate pawh kha an ni tho ang. Chumi lanchianna pakhat chu kan budget hi a ni. Tun hnai kum 10 chhunga Mizoram budget hi en ila, a inang put tih kan hmu ang. Sorkar a inthlak a, a mihring ringawt an inthlak, budget chu a ngai tho! Chuvang chu a ni mahna kal dan ngaia kan kal reng ni. Chief minister-in a ngaih pawimawh em em, mipui hmaa thu a sawi apianga a sawichhuah ziahte pawh Mizoram budget-ah chuan chuti lama hmalakna tur emaw a awm ngai chuang lo. Tu pawh sorkar se Mizoram budget hi sorkar hnathawkte'n an siam thin niin a lang. Ministry chuan an duh angin budget a siam ang a, sorkar hnathawkte'n chumi hlawhtlinna tur chuan an thawk tur ni awm tak a ni a, mahse, Mizoramah chuan kan ministry lam hian budget an siam tak tak lo a ni mai thei. Chutiang vel chu kan nih chuan hlawk taka sum hman leh a enkawl te chu kan la hlat hle tihna a ni ang.

Ministry chu 'lal' takin a awm a, an hnuaiah sorkar hnathawkte'n hna thawkin, mipui sum chu an enkawl ta a ni. Peon transfer chungchangah te an inrawlh laiin ministry hi public finance 'manage'-naah chuan an inrawlh lo khawp ang. An inrawlh lo tihah sorkar hnathawkin an duh duhin an hmangin an eiru e tihna chu a ni lo. Ministry hian 'heti zawk hian' han tih eih tur an nei lo tihna a ni.

A khawihtu sorkar hnathawkte lah hian an uluk lo nge an thiam lo, mipui sum hi an enkawl tha lo khawp mai. A thiam leh titha chu an awm, thawkrim pawh an awm, mahse, a tam zawk hi chu an hlawhchham niin a lang a, "Hei hi mipui sum, ram leh hnam thil a ni," tih rilru pu-a thahnemngai taka thawk lo hi an tam a ni. Financial year tawp dawn thla- March thlaa heti taka an inhnawh tawt ziah chhan pawh hi Zozam Weekly-in a hmuh dan chuan, "Keini aiin finance lamin a lapse ang tih an hlau zawk," tih rilru pu-a hun hnuhnung an nghah thin vang a ni. Chutiangah chuan phuahchawpa sum siam a rem em em mai lehnghal! Financial year tawp dawna department hrang hrangin 'expenditure proposal' an thehluhte hi, nuihzatthlak fe fe a tam khawp mai. 'Two wheeler leina tur cheng chuti zat' tih tawp te'n an ziak a, eng two wheeler nge a nih-a eng CC nge a nih tih te tarlang lovin, hun puma sorkar hnathawkte'n chutiang chuan expenditure proposal an siam thin. Hun a tawp dawn tawh si, a lapse ang tih a hlauhawm si, pawisa khawihtute tan chuan a mangan thlak thin ngawt ang. Chutiang thil chu sawi sen a ni lo ang, engpawhnise, chutiang chuan, phuahchawp leh duhdah takin mipui sum hi kan enkawl vel mai mai a ni ti ila a fun kim mai awm e.

Pawisa 'lapse' a thlen lo a nih pawhin ministry leh official level-a mipui sum enkawlna lama kan hlawhchhamna hi kan tuar kum tin hrim hrim. Chutah a'n 'lapse' leh ta nghal a, a kaikuang chu eng tak ni ang maw? Chhiar rawh le.

Read more...

Monday, April 12, 2010

Kan hloh nge an hloh?

India ram kalphungah chuan April ni 1 atanga a kum leh March ni 31 thleng hian pawisa kum (financial year) a ni a, March ni 31, Good Friday hma lawk kha 2009-2010 pawisa kum tawp ni a ni. Chumi hun chhunga Mizoram budget-a mi cheng vaibelchhe 68 chuang zet chu hman lohvin a awm ta a, a hmangtu tur sorkarin a hmang hman lo, chu chu tunlaia kan titi chu a ni.

Kan chief minister chuan Budget Session laiin hetia cheng vaibelchhe 68 kan hmang hman lo hi pawi a tih thu a sawi fo a, a pawi a tih thu mai ni lovin thinrim thlak a tih thu, a thinrim thu a sawi fo mai. Hotupa berin chutiang taka a thinrim thu a sawi fo hnu chuan House-ah an sawiho ta a, hotupa ber chuan chi-aina tur a ni lo ti te'n a sawi leh ang lawi a! Supplementary demand-ah a khung leh theih vek dawn niin a sawi bawk. Chuti a nih chuan cheng vaibelchhe 68 chuang kha a lo uihawm lem hlei nem, thinrimna tur a awm lo e!

Chutiang chu a ni a, a hre thuk ve lo tan chuan sawi sual pawh a hlauhawm. A uihawm emaw kan tih laiin a lo uihawm lo ang a, a uihawm lo emaw kan tih laiin a lo uihawm lawi ang tih te a hlauhawm a, mualpho mai a hlauhawm tlat. A hre thuk ve lo tan chuan sawi ve loh a him ber dawn te pawh a ni ang e.

Amaherawhchu, hei erawh a chiangin ka hria- kha cheng vaibelchhe 68 kha 2009-2010 chhung khan lo hmang hman pawh ni ila chuti he hu-in kori a tu lo ang tih hi.

Budget chu mipui sum a ni a, sorkar sum zawng zawng hi mipuite ta, kan ta a ni, a nihna takah chuan. |ha taka hman a nih chuan mipuiin an chhawr a, tha taka hman a nih loh chuan mipuiin an tuar tur a ni. Chutiang chu economics-ah te, political science-ah tea an sawi dan a ni. Amaherawhchu, vanduaithlak takin Mizoram-ah erawh chutiang a ni ve lo, budget hi mipuite ta ni lovin sorkar ta liau liau a ni. Sorkar hnathawk ve lote chuan sorkar chhungkuaa telte hnen atanga luangchhuak tlem a zawng an lo chang ve a, sorkar hnathawk awm lohna chhungkaw tan phei chuan van-a rah ang daih a ni, a hla lutuk.

He thu hi huai taka sawi a ngangawm; kan ram budget hi hman atang tawh khan a ngai put a, a inang put. Hun leh ni a ral a, a figure a lo dang ve hret hret tih mai a ni. Sorkar a inthlak paw'n kan kal dan ngaia kan kal zel reng hi, a mihring inthlak ringawt mah se a budget-a ber kan thlak loh chuan danglamna tur tehchiam a awm tlat lo. Kan budget hian tum a nei lo a, hmana kan tih dan ngaiin, kan kal nawk nawk a ni ber. Sorkar inthlak mah se budget hlawkpui pha kumtluan mi engemaw zat an awm a, chu'ng mite chu sorkar hnathawkte an ni. Hlawkpui pha, mahse, hlawkpui kumtluan ve lo an awm; party worker-te leh sorkar hruaitute nena inkungkaih thate. Anni erawhin thla tin hlawh bi neiin budget an hlawkpui lo a, a hlawmin an rut thin. Thla tin hlawh bi neia hlawkpuitute hi an dinhmun a him (secure) zawk mai thei a, mahse a hlawk lo zawk mai thei. Chumi zinga tel ve lote tan chuan kan ram budget hian kori a tu ve tak tak lo. Chu chu kan sorkar hrawn mek hnuaiah chang a ni lo a, MNF sorkar lai pawhin a ni. Kan budget hi a ropui tak tak ngai lo. Chutiang chu a nih avangin, kha cheng vaibelchhe 68 kha hmang hman pawh ni ila chuti he hu-in kori a tu lo ang.

'Mipui sum cheng vaibelchhe 68' te kan ti a, 'ram hmasawnna tur sum' te kan ti. Dawt chu a ni miah lo, kan sawi dik. Mahse, cheng vaibelchhe 68 hi hmang hman pawh ni ila hetia kan sawi ang em em hian mipuiin an chawr miah lo ang, rural housing scheme hnuaia mi te kha chu thuhran ni se. Hlawkpui zawng an awm ang, tin, a tangkaina mual mual te pawh a awm ang, mahse, hetia kan sawi ang em em hi chu a ni lo ang, mi tlemte bawkin an chhawr ang. Kan sum hman hman loh hi kan 'sensationalise' ve bawk a ni, 'sensationalise' loh tur tihna erawh a ni lo.

Read more...

Monday, April 5, 2010

Hun inher

Hun han inher velin kan hnam nuna nghawng a neih dan hi thawnthu ngaihnawm takin a ziah theih ang.

Hman ni lawkah khan he hnam hi hnam mawl, A AW pawh nei lo kan ni a, tuma tlawhpawh lohvin, mahniin, mahse, khawhar si lovin kan awm thin.

Kan tum leh kan sualchhuah pawh ni chiah lovin khawvel tharah kan lut a, kan luh dan pawh - zawi zawia lut ni lovin, Aihniara speed daih a ni nghe nghe. Chu 'speed' hmu phakte chu vawiinah, kan zingah ngei hian an la awm.

Tuna la dam, kan pi leh pute hi ek ina inthiar lova naupan lai hun hmang an ni deuh fur a, an naupan lai chuan khawnvar eng chu sawi loh, mei enga lehkha chhiar thin an ni deuh fur bawk.

Chutianga seiliante chuan vawiinah, computer age-ah an tu leh fate min la dampui a, post office pawh chhawr mumal pha lo thin khawpte khan mobile phone thlengin an hum ta.

Vawiina kan zinga awm pitar/putar te khawvel hi; culture engzat nge an paltlang tawh tih chungchang hi thawnthu ngaihnawm tak tur a ni. Sap putarte tunlai khawvel leh an naupan lai khawvel khu, a kar a zau bawk na a, keini pute khawvel ang em hi chu a ni lo.

Thangtharte khawvel ringawt pawh hi ziah fe tham a awm tho ang. 'Chitrahar' en tura a neinung deuhte ina an kalkhawm lai kha hmanni lawk a ni a, veng khata phone nei hmasa te'n khawtlang zualko hna an thawh lai te kha nimin lawk tak tak a la ni. Han thlir let thuak chuan mumang ang mai a ni a, mahse, hman ni lawk a ni si.

Khawlaiah nalh deuh deuhvin kan insulpel a, mahse, a nihna takah chuan, hmanni lawka TV nei, hmanni lawka English Premier Leauge hrethiam, hmanni lawka fridge nei pha kan ni deuh fur. A nawlpuiin telephone kan neih phakna te hi kum 10 em pawh a tling dawn em ni?

Khawvel tharah kan lut a, changkanna nia kan hriat apiang kan bawh ruak ruak a, hmasawnna kawng nia kan hriatah kan inhnawh ang tawt tawt a, mahse, kan nihna tak chuan kan hriat loh lai pawhin hlimthla angin min lo la zui reng thung.

Tumah awt bik lova hlim taka kan zik huai huai laiin mi pakhat, Hamlet-a ni lo Ruotmawi'n kan hmaah darthlalang a rawn dah a, tah chuan kan nihna a lo lang ta a ni. Kan lunglenna tak tak chu hmana mi tho kha a la ni. Kan lo kalsan mai mai a!

"Ba ba black sheep" hmanga awih mut, Mizo pawnto hla pakhat pawh thiam si lo, Vana Pa hre lo, mahse, naupan tet atanga van Nistelrooy-a inkhel en thin, lung loh tui hre lo Greek thawnthua 'lethe water' hre phian si te'n kawng hrang hranga a fawng pawimawh an chelh hnu-ah he nula zai dana zaite hian hriat an la hlawh tho ang em aw!?

Chutiang a nih kan remti tur a ni lo a, kan 'Zo' tlat tur a ni.

Kan ramah hian Zo te, sap te, vai te a awm a, Zo hian chhan a ngai char char. Tunlai hian a rawn huai ngam ve ta deuh emaw'n chu aw!?

Read more...

Monday, March 29, 2010

Budget leh Mipui

Kum 1 chhunga Mizoram sum leh pai hman dan tur chu Assembly House-ah pharh a ni leh ta a, a neitu mipuite erawhin kan ngaihsak lem lo niin a lang.

Kan aiawha rorel tura kan thlante'n kan sum leh pai 'chalai' dan tur an ngaihtuah a, a neitute berin kan ngaihven lo a nih chuan thil pawi tak a ni ang. Ram changkang zawkte chu sawi loh, vai ramah pawh rickshaw-pu thlengin budget hi an ngaihven a, budget speech te hi radio hmangin an lo ngaithla ve thin. Chutih laia a ziak leh chhiar thiam state mipuite zawkin kan ngaihven lo viau mai hi a pawi khawp mai.

Engatinge mipuiin kan budget kan ngaihven loh? A chhan sawi tur a awm nual ang, thil chiang tak pakhat erawh chu budget hian mipui nawlpui nunkhua a nghawng lem lo, mipui tan han ngaihven hluah a tulna a awm hran lo. A tui leh a veite tan lo chuan lo tuipui viau tur a awm hran lo. Vai ramah chuan an ni tin eichawp man thlenga a nghawng thin avangin ngaihven loh theih loh thil a ni hial ang.

Mizorama kan budget ve hi chu kan nunkhua nen a inzawm lo ti ila thu kan uar deuh mai thei, mahse, mi tam zawk nunkhua nen hi chuan direct-in a inzawm lo tih chu a sawi ngam ang.

Hetiang deuh hi a nih a rinawm: India sorkar hnen atangin Mizoram sorkarin pawisa a dawng a, chumi hman dan tur chu roreltute'n an ziah fel a ngai ta. Plan leh Non-Plan-ah an then hlawk a, chutiang chuan kum tin an ti a, a pawisa zat a dang hlek hlek chauh a ni ber.

Sorkar hnathawk hlawh tur an thliar hrang a, chumi bak zawng chu mi tute emawin contract hna zawngin emaw, supply hna zawngin emaw, thil dangin emaw an hailut ve thung. Chutianga hman tur pawisa chu kan aiawha rorel tura kan thlante'n zahawm takin an buaipui ve kum tin a ni mai awm e.

Mahse, kum tin a ngai a rin theih ngawt loh; pawisa zat kha thlak a ngai ve reng. Krismas-ah kekawr Rs 200 man ka lei a, a kum lehah Rs 250 man ka lei a, chutiang chu a ni deuh mai awm e. Nikuma kekawr Rs 200 man leitu chuan, a kum lehah chuan thil man a lo pung a, a ngai ang chiah pawh lei dawn se Rs 250-a a lei a ngai ta thin. Chutiang deuh chuan kan budget pawh hi kum tin hian a figure a danglam hret hret e tih bak chu a ngai put mai.

Ram dangah chuan budget hi zir tham a ni a, mipui tan hriat makmawh thil a ni. 'Eng lamah nge sum kan hman hnem dawn? Chuti lamah kan hmang tlem a nih chuan chu chu a nghawng ang a, chu chu society tan a tha ang em? Heti lam hi kalsan hret hret kan tum a nih hi...chuti khati...' ti-a ngaihtuah tur a awm thin. Mithiamte tan 'analyse' tur a awm a, mipui tan lah an ni tin khawsak nghawng thei thil a nih avangin hriat a tul. Keini budget ve erawh economist leh finance expert-te tan pawh han 'analyse' tham a awm lo. Chutiang budget chuan mipuiah a chhe lam a tha lamin thil thar a thlen lo a, mipui nawlpui tan hriat chak viau thu a awm lo. Sorkar hnathawk hlawh tur leh tute 'bill' tur emaw hriat hi finance leh economics lama tui lem lo, ram kalsiam vei pha lem lo tan hriat a tul lo a, tin, ram kalsiam vei pha tan pawh hriat a chakawm loh thei hial zawk ang!

Chutiang chuan kan kal a, mipui sum (budget) ei phate chu an hausak thur thur em loh pawhin khawsak pangngaiin an khawsa thei a, a chang pha ve lote erawh an hrehawm kumtluan thung! A tawpah thutna nuama thu phate'n taima turin mipui min fuih hrep a, an tu leh fate thawh atana an duh hauh lo hna thawk tur te'n min han hrilh a! Kan khawngaih thlak teh e. Kan khawngaihthlak tih pawh hi hrilh chawp kan ngai emawni!

Chutiang chu kan ni a, he ramah hian 'VIP' an rethei telh telh mai a nih hi! Tun dinhmunah chuan 'VIP' nih loh a chakawm khawp mai!

Read more...

Monday, March 22, 2010

Kan zin kawng

Indopui pahnihna a tawp a, India hmarchhak hnam hrang hrangte chuan kan awm zel dan tur kan buaipui a, ngaihdan hrang hrang a tam hle. A thenin India hnuaia awm mai an duh laiin a then erawh chuan 'independent' ram nih an duh thung.

A thenin mahni hnam tradition vawnhim tumin an bei a, tunhmaa an pi leh pute nunzia chu tha bera hriain chutiang nun dana nun chhawm zel chu an duh dan a ni. Khawthlang nunzia leh tunlai thilte chu an hnam tan hlauhawm hlein an hre bawk. Chutih laiin thenkhat chuan hmanlai nun dan kalsana khawvel thara zuan luh chu an thupui a ni thung.

Keini te, Naga-ho zingah te chuan Kristian leh Kristian lote ngaihdan a insual viau bawk. Kan hnam kal zel dan tur kan buaipui lai hian Kristianna hian hmun hnihah min then phawk ti ila thu kan uar ang em?

Chutih laiin retheihna avangin mipui kan mangang hle bawk.

Chutianga kan awm lai chuan India-in zalenna a hmu a, kan awm dan tur kan hre lo. Identity chungchangah kan buai a, chutiang boruak karah chuan mahni thiam dan danin khawsak kan sual ta a ni.

Chutianga ngaihdan phira kan awm lai chuan hruaitu rintlak kan nei hlawm lo tiin mi thenkhat chuan an sawi thin. A dik mai thei, dik lo mai thei. Engpawhnise, hmarchhak chu India-ah kan lut ta phawt.

Vawiin thlengin chu'ng vel chuan hmarchhak hi min la tibuai reng a, kan khawtlang nun pawh a nghet lo hle. Chu society nghet lo tak chu khawvel tharah a zuanglut a, a zuanluhna khawvel thar lah chu futurist hmingthang Alvin Toffler-a te meuh pawhin 'tiang reng renga chakin khawvel speed a la chak ngai lo' an tih hial khawpa speed chak a ni a, identity lama insawhnghet lo tak hmarchhak hnam hrang hrangte hi chu 'super fast train'-ah chuan chuangin kan insawh ta bawp bawp mai a ni.

Kan la nghet lo a, tin, nghet rual pawh kan la ni lo mai thei; luang thli chhem nghin ang maiin kan la nghing dual dual a ni ber e. Identity a ni emaw, culture a ni emaw, sakhuana lam a ni emaw, engkim deuh thawah kan la inhnial a, kan inhnialna te lah hian thumum a hring hlei lo!

Chapchar Kut chungchangah pawh ngaihdan mum kan la nei thei lo; a changin sualah kan ngai, a changin nawmchenna hunah kan ngai. Kristiante telna tlak lova kan ngaih chang a awm, 'Isua nen Chapchar Kut' kan tih chang a awm.

Chutiang chuan kan insawh bawp bawp a, kan Chapchar Kut pawh kan sawh pui bawp bawp mai. Nikumah 'Isua nen' kan tia, kuminah 'Guinness nen' kan ti leh thung. Engtin tak chuan awm zel ang imaw!?

Read more...