Showing posts with label Ziakmite Khawvel. Show all posts
Showing posts with label Ziakmite Khawvel. Show all posts

Sunday, September 19, 2010

"Vaihna Vartian" leh Mafaa Hauhnar

¢ Lalhruaitluanga Chawngte

Mizo literature-ah tunlaia thawm na ber chu "Vaihna Vartian" hi a ni awm e. A chhuah hma hauhvin lehkhabu dawrah an zawng a, a kawmah saruak thlalak a awm vangin Synod Bookroom-in an zuar duh lo maia ring awm bawk mah se Synod Bookroom-ah ngei pawh a chhuah hmaa lei tum an lut leh thin. Poet, essayist, critic Mafaa hi Zofate'n an la kham lo a ni ang, short shory writer Mafaa an la zawng tlat!


Literature hi i naupan lai atangin i tui reng nge i puitlin hnuah i tui chauh?
Mafaa Hauhnar kutchhuak thawnthu tawi khungkhawmna "Vaihna Vartian" hi September ni 9-ah ziakmi Vanneihtluanga'n a tlangzarh a, a tukah chhut sa a zo nghal! Chu lehkhabu chanchin chu hei le, a ziaktu ngeiin a puang e...

"Vaihna Vartian" hi i tan eng nge a nih?
"Vaihna Vartian" maw, ka tan chuan mêl-lung pawimawh, bung thar ka tanna a ni. Thu tluangtlam ziakmi (essayist), faksêlna thu ziakmi (critic) leh hlahril phuahtu (poet) leh fiamthu duh (humorist) anga engemaw chen thu leh hla tualzawla ka inlan hnu-ah Mafaa thawnthu tawi phuahtu (short story teller) ka rawn inlar hmasak berna anga ngaih theihna chin a awm a, kan zâm a, ka phur bawk a, “mixed emotion” an tih ang hi a ni ber ang, ka tan chuan chhinchhiahtlak tak a ni.


A bu hming hi thenkhatin an sawi deuh a...
N’e, "Vaihna Vartian" han tih hian thu insai kalh leh inkâwlkalh- oxymoron, antithesis, paradox an tih ang chi hi chu a hmehbel fai vek theih awm e.

Vartian chu khawvelina hun thar leh duhawm zawk inherchhuahna hun, lungngai fa leh beidawngte tana beiseina thar inher chhuah hun, natna zawng zawng a bona huna ngaih a ni. "Zoram Khawvar Hun Nghakin" tih lehkhabu te pawh a awm hi! He lehkhabua a changtupa tan hi chuan a lungngaihna intanna hun a ni miau mai a nih hi!

Thenkhat, “Vaihna tih hi Zotawngah a awm lo,” lo ti pawl pawh an awm a ni awm e. Chu’ng mite hriat atan chuan, “Ka vai ruai e, zaleng zingah,” tih te, “Ka vaih khua sei mah se, Parte,” tih te, “Mahriakte’n ar ang ka vai’ tih te, baihvai, lungvai, chavai, vakvai tih thute hi ka han theh ve hlek duh a ni .

Tin, a kâwma nula saruak, hnungchhawna lo ding, "a Synod zân lo e” lo ti an awm palh tâk thulhah, min zawt lem lo mah la, han sawi tel hram ka duh a, hei hi a zahmawh rawngkai zawnga rawn hmang ka ni law, kan artist-te chuan an hrethiam em em ang a, art object a ni a, nun saruak, mahni invêng thei lo, 'defenceless' leh 'vulnerable' pholan ka tum a ni.

A hmain i irawm chhuak lehkhabu pahnih i nei tawh a, tunah a pathumna. Lehkhabu tihchhuah hi eng nge a hlawkna? Sum leh paiah a hlawk em?
Mizo thuziakmi tlemte zingah hian a vannei pawlah ka han tel pha hlauh pek a, hetia ka duhtawka ka han inhrikthlak hnu hian Pu Zuahliana te ang lo takin sum leh paiah hlawkna ka han hmun hlauh pek a, chu chu factor dang vang pawh a ni mahna, ka hre ngam lo le, hei hi min zawh takah chuan chhiartu mipuite chunga lawmthu sawina hun min hawnsakna hun tak niin ka hria, ka lawm e.

Tun tum hi e, kei pawhin ka awih ngam lo hial zawk, ka tlangzarh tuk khan kan chhut sa zawng zawng a’n fai pak pek a! Kan comedian search boruak neih lai nen a innan vang leh kan thianteho an tan tlan vang ni maw, dawr-ak zawng zawng pawhin man pek sa vekin min laksak a, kan nu phei chuan pawisa chhiarna khawl lei a rawt vut vut mai (ha, ha, ha!). Tak taka, khawrchhawngnu, “Vawiin thil thu-ah bu 100 chuang ka hralh zo a, i zarah ka fate inkhawmpui kawr zawng zawng ka tuak ngah thei e,” rawn ti siam siamtute leh “feedback” rawn pe nghal vat vattu ka hriat ngai hlek lohte’na min rawn hrilh sap sap kha a ni ka hlawhtlinnaa ka ngaih lian ber chu.

Thawnthu tawi lam i khawih ta a, thawnthu tawi lam hi eng vanga khawih nge i nih reng reng?
Ni e, tun hma lama ka la dai ngai loh ramah ke ka han chheplut ve chhaichhin a, engnge maw ka an le tih chu chhiartute zawk sawiah ka’n dah te’ng. Kei erawh chuan nuam ka ti ngang mai a, hahchhiau let tep tawh rawn kir lehah ka ngai a, ka thawl hawk mai.

Essay leh poetry lakah eng nge a danglamna?
A danglamna tehvak ka hre lo. Mahni thinlung chhungril ber kan zuk luhchhuahna a ni a, ruih lungpuama tah kan sawi ang deuhin a zahthlak nâa a nuam ru veng veng bawk si a nih hi! A form leh style a in-ang lo tih mai a niin ka hria. Poetry-ah chuan a thu lam bikim leh thil dang “metre, rhyme” tih velah venthawn tur a awm a, essay-a phuahchawp sawi rem lo leh autobiographical tak inthlahrunawm kha a awm ve lem lo a, “A lo nuam zaw ber a nih hi,” han tih uaih uaih chang chu ka nei.

I thawnthu tawi zinga love story-te hi a tak behchhan a ni lo maw?
Kan nu hian a beng lo hup se, thui takah chuan ka tel vek tih hi ka’n hrilh ru hram teh ang che. Mahse, amah anga mi duhawm hi ka tawng leh ang tih ka hriat hma a ni a!

I thawnthute hi a boruak a thim a, chutih rualin thu hlimawm a awm bawk a. Eng nge a awmzia?
Hemi chungchangah hi chuan nangmah hi i chiang ber ang tih ka ring. Ka lehkhabu kan tihchhuah ni-a i sawi: Mafaa thawnthua thim leh eng inpawlh (The mingling of pathos and humour in Mafaa’s work) hi an la rawn chhui ang, i tih ang deuh khan lungngaihna thuk berah pawh nuihna ka hmu a, ka hlim ber laiin ka indawm kun thin tih hi nang aia hrechiang an awm dawn em ni?

Essay-a i style kha i ziah dan hmangah i thlakin i hria em?
Hei chu kan kutchhuak tharai lo tê tê rawn chhuitute an awm ve a nih chuan an rawn chhuiah ka ti a, kei erawh chuan "Chawlhna Tuikam" Mafaa kha ka la ni rengin ka inhria a, ‘tah chuan danglamna a lo awm a nih leh critics-ho thu thu le.

Rambuai lai leh Kawnpui dai bus accident behchhan a awm a, Mizote tana thil thleng pawimawh behchhana thawnthu i ziak hi eng nge a chhan?
Kei chu he’ng kan thil hriat chian (known events) hi ka lung tileng ber bertute zinga mi a ni a, tun hma atangin thawnthu ziak thiam chu ni ila, ti-a thawnthu (story line) chher ka lo chak em em thin a ni a, ka ziah lai pawha ziah nuam ka tih pawl tak pawh a ni nghe nghe. Ka pian hma thil leh nikhua ka hriat theih fumfe hma thil ni mah se keimah berin ngaihnawm ka’n tih tlat pek chu.

A dangte hi, a plot hi i irawm chhuak liau liau nge han entawn deuh te i nei em?
Thuhmahruaia ka sawi ang deuh khan kei hi ka vannei a, maimawm ang deuhin ka ei turin min rawn pan a, thawnthu tam ber hi ka tawn hriat leh mite tawn hriat anmahniina min hrilh a ni a, pahnih khat bak hi ka phuahchawp liau liau (pure works of fiction) a awm lo.

Nature i ngaina hle tih a lang a, tun hma aiin thawnthu tawi i khawih hnu hian nature i ngaina tawh zawkin i hria em?
Tun hmaah khan khuarel thilsiamte hi ka lo la tarlang ngai meuh lo a nih chuan ka ngainat loh vang ni lovin ka lo mangnghilh a ni ang. Boruak te hi kan mamawh ber ni mah se, boruak avanga lawmna chang hria chu kan tam lo vang. “Mihring leh nature hi a inhlat poh leh amah atangin a bo thui” lo ti ve ngar ngar thin ka ni a, Wordsworth-a te angin “nature worshipper” tih tur chu ka ni hauh lo a, amaherawhchu, Pathian kutchhuak zinga thil siam mawi ber “mihring” dawtah hian thil siam dangte hi chu ka dah kumkhua.

I thawnthu hmingah aliteration i hmang vek a, a hming tur i ngaihtuah rei thin hle lo maw?
Ni e, ka thawnthu hmingah hian alliteration (beginning rhyme) - thumal in-ang hlira hawrawp tan entir nan “Vaihna Vartian/ Dum Duhawmi” hi ka hmang vek a. kei hi thuziakmi leh tawngkam mawi lawm mi (lover of words) ka ni a. Ni leng leng hian thukam mawi leh thumal te hi ka sam kual ka sam kual thin a.

Ka bawlzanin ka changzan vak vak zel a, a ri ringawtina mi a tihnui kur kur theih thlengte hian ka thlep ka thlep kual thin. Chuta ka duh ang tak maia ka han chheh fuh tawh laklawh phei hi chu a hmaa ka sawi ang khan chhuak deuhva hahchhiau thlawrh ang mai hian ka lungawi zui veng veng a ni.

Ka thupui atana alliteration ka hmang hian min tikhaihlak lo satliah mai a ni lo, min chawm zawk. Thawnthu ka ziah hma hian, awih la, awih suh la, a bu hming hi ka nei sa vek

A nih leh he lehkhabu-ah hian eng nge i puanchhuah?
"Vaihna Vartian"-ah hian engnge ka puanchhuah ka hre ngam hauh lo. Fing takin han chhang dawn che ila, “Lalhruaitluanga Chawngte leh Vanneihtluanga te zawt rawh u,” ka’n ti teh ang.

Read more...

Friday, April 30, 2010

Book of the Year ziaktu titi khawchang

Mizo Academy of Letters (MAL) chuan kum tina an tih thin danin, 2009 chhunga Mizo tawng lehkhabu tha ber an thlang leh a, MAL te hian lehkhabu 160 vel an thlitfim hnu-ah, "Fanu Hmangaihna" tih, Lalfakzuala ziak leh "Pi Pute Biak Hi" tih, Rev Zairema ziak leh "Rintei Zungleng" tih, Lalrammawia Ngente ziahte chu a tha pathumah an chhawpchhuak a, chuta tang chuan "Rintei Zunleng" chu lehkhabu tha berah an thlang ta a ni. Chawimawina hian chawimawina thuchei (citation) leh tangka fai Rs 5,000 a keng.


Book of the Year- "Rintei Zunleng" hi novel a ni a, nikum August ni 29-a tihchhuah niin, phek 558 zeta chhah a ni a, Mizo novel chhah ber nia hriat a ni. A ziaktu Lalrammawia Ngente kutchhuak lehkhabu 15-na a ni a, novel bikah chuan a 5-na a ni.

A ziaktu hian thla 4/5 vel a ziak a, "Ka ziak rei lo; ka ziah hmain a plot hi ka nei sa a, ka ziah hnu-ah mi chanchin ka hriat thenkhat han belh ka nei bawk. A tawp dan tur hi chu a tirah ka duang sa lem lo a, a thawh dan a zirin ka titawp ta a ni ber," tiin a sawi.

He thawnthu hi 'tragedy' a ni a, Rintei chanchin lungchhiat thlak tak ziahna a ni. A chhiartute pawhin an tahpui nasa a, a hlimawm zawnga ziak tura ngenna te pawh a ziaktu hian a dawng nual nghe nghe. "A thim lam han hrut hian mihring nun a langchiang ber emaw'n chu aw ka ti thin. He thawnthu pawh hi a thim khawp mai, mihring nun laihlan ka tum miau a ni," a ziaktu chuan a ti.

Book of the Year atana thlan a nih avangin a lawm hle a, "Book of the Year, 2009 atana ka lehkhabu tlawm tak thlangtu Committee chungah ka lawm a. He chawimawina dawng tur ka ni tih an hriat rual ruala min lawmpuitu leh min fuihtute zawng zawng chungah ka lawm takmeuh a, lawmthu ka hrilh let mawlh mawlh a ni," tiin Ziakmite Huang kaltlangin lawmthu a sawi a ni.

"Media lamte'n thuziakmite kutchhuak an phochhuah thin avangin an chungah ka lawm a. Ka publisher, ka thu ziak phur leh taima taka min tawiawm thintu ka nupui HC Lalthasangi (Sangtei) leh ka chhungte chunga ka lawmna hi ka sawi lo thei lo. Ka lehkhabu, a chhutna senso pawh chawi huama min chhutsak thintu Pu Lalrinpuia Ralte (Apuia), Zorin Compugraphics neitute nupa leh Zorin Compugraphics-a thawkte zawng zawng chungah ka lawm. Ka thawhna Govt. Johnson College-a kan principal leh ka thawhpuite'n kawng engkimah min fuihin min phurpui a, min lawmpui thin. An chungah ka lawm hle mai. Ka kutchhuak min chhiarsak thintute leh ka thian tha tak takte chunga ka lawmna hi ka sawi seng lo," a ti bawk.

Lalrammawia Ngente chuan tiang hian Ziakmite Huang a hrilh a:

I novel hi Book of the Year a nih i beisei reng em?
Mahniin duh taka ziah a nih venaah leh MAL lamin lehkhabu tha an lo thlang thin tih rilrua a awm avangin beiseina chu ka nei ve a. Chutih rual chuan lehkhabu dang tha tak tak, a ziaktu pawh ka ngaihsan em em, kei pawhin ngaihnawm ka tih em emte a kat nuk a. Book of the Year em han ni tur chuan beiseina nei ru ve mah ila a hlawhtlin ka ring chiah lo. Mahse, MAL lam hian lehkhabu tha thlannaah 'Originality and Creativity' an dah sang hle niin ka hria a, chumi tehfung atang chuan beiseina ka han nei sang ve leh thut thin a, beiseina leh beisei lohnain ka khah chhawk vel a ni ber e. Tin, a tling emaw tling lo emaw Mizo literature-a contribution ka neihna hi ka lawmna a tling ve hrim hrim a. Pathian hnenah ka inkawltir hmiah mai.

Book of the Year atan thlan a ni tih i hriatin eng nge i rilru-ah lo lang?
Eng pawh thleng se tia Pathian hnena inhlan thlap ka ni a, ka lawm em em a, mahse, ka khu chuk lem lo. Lawm chu ka lawm tak meuh a ni. A chhan chu Book of the Year hi Mizoten kan ngaisangin kan ngaihlu thiam tawh em em a, ka kutchhuak tlawm takin chawimawina a dawng leh mite hriat a lo hlawh ve ta hi rilru chhungril lam chu nuam ve veng veng tak a ni. Ka hmelah erawh tihlan loh hram ka tum tang tang! Ka lehkhabu ngaihlua lo chhiar thinte avang pawhin he dinhmun ka thleng hi ka lawm a ni.

I ziah laia i suangtuah angte he novel hian a thleng zo em?
Nia, he Novel hi tragic-ending mai ni lovin Tragic Novel dik tak a ni a, chu chu lungchhiatthlakna lam thila khat tihna a ni mai ang chu. Chhiartute'n kan hriatthiam loh hlauhna chuan ka khat reng a. Ka ziah lai pawhin Mizote rilru mil zawng lam, a hlimawm leh lawmna lama tawp chi hawi zawng chu ka rilruah a awm ve reng. Chutih rual chuan mihring nun khawrh tak tak tur leh kan ngaihtuahna chawk tho tur hian thil hlimawm lam aiin nun kawng bumboh hian awmzia neiin ka hre zawk si a, chutiang lam hawi chuan ka ziak ta a ni ber a.

A nihna taka sawi chuan a thuchah te, a entir te, a zirtir tih angte hi chu a chhiartu ngaihdanah a innghat thui hle a. Mihring nun thuk tak pho chhuahna kawngah hian tarlan atana mawi lo nia kan hriat ang chite pawh tarlan a tulna chen awmin ka hria a, chuvang chuan, a chhiartute tana a chiang thei tur ang ber nia ka hriat anga ziak ka ni a. Ka suangtuahna leh ka duhthusam angte chu a thlen chhoh zel ka beisei. Nun dan dik lo hian nun dan dik min kawhhmuh se ka ti a, chu chu tawngtaia Pathian ka dil ber pawh a ni.

A chhiarte'n i hnenah eng nge an sawi ber?
Nia, ngaihdan a inang lo khawp mai a, nuihzatthlak tak tak te, lawmawm tak tak te, dengkhawng tak tak te, min chhuahchhalhna thute ka dawng a. Ka message dawn zawng zawnga ka rilru khawih ber leh ka lawmna ber chu he thu hi a ni: "'Rintei Zunleng' ziak ngam Upa i ni hi ka ngaisang che. Ka hriatthiam loh nunhlui ka rah tleu ka man ve ta. Pathian hnenah ngaihdam ka dil ve thei ta bawk. Pathian hnena min hnuk lettu thu ropui tak ka hmu a ni. Ka lawm tak zet. I rawngbawlna a ni, kal zel ang che. Duhsakna ka hlan a che," tih thu hi. Hei hi a ni ka rilru chhungril bera he ka novel thupui chu ni!

Thenkhat chuan 'Rintei i tikhawngaihthlak lutuk, ka vel dawn che' te min ti a, thenkhatin 'Vawra a tawpa i thih tir kha ka rilru a hrehawm lutuk, ka lainat lutuk a, ka tlaivar thak' tih te, 'Vawra te khan sex an hmang nasa lutuk mah mah lo maw, Kohhranin an phuar dawn em?' tih te, 'Khatiang em ema a changtute i tiduhdah mai kha ka haw lutuk, ka hmuh veleh ka chilh miah miah ang che' tite ka dawng hlawm.

Thenkhat chuan Thiangzau/Vanmi chungchang ka ziah lan hi ka ti chipchiar lutuk an ti a, mahse, ka ngaihdan a ni lo. Thil hi kan hre zul a, mahse, a kimchangin kan hre lo thin a, chuvang chuan a dik lo a ni, hetiang hian an lo awm thei a ni tih chiang lehzuala kan hriat nan ka ziak ta hmiah hmiah mai a ni.

A nih leh i beisei ang an rawn sawi em?
A chhiar zawng zawng hian ngaihdan an rawn thawh vekin ka ring lo a, chuvangin eng tin chiah nge an ngaih tih hi sawi thiam a har. A tam ber chuan ngaihnawm an tih thu leh chhiar nuam an tih thu an rawn sawi a. Chu chu thil pawimawh tak a ni. Novel chu a ngaihnawm phawt tur a ni tih hi ka ngaihdan a ni a, midangte ngaihdan pawh a ni. Lung tichhe thei lam thawnthu hian mi rilru chu a khawih a nih ka ring, an tah nasat thu te, a changtute an lainat thu te, a changtu piangthar lova a thi ta mai te, an rawn sawi nasa khawp mai. |henkhat phei chuan ziah dan turte min rawn hrilh bawk a!

He laia han sawi ka duh chu a changtupa pianthar leh pianthar loh chungchangah hian thawnthu hi kan duh duhin kan tidanglam thei teh meuh mai a, mahse, kan lawmna tur hlira titawp tur chu kan ni lem lo. Misual luhlul leh ngeng tlat, a hawi kir lehna tura kawng tam tak kawhhmuh a nih lai pawha inchhu ngeng tlat hi Pathian pawhin tihluiha pianthartir a tum lemin ka hre lo. Chuvangin, 'Mi fel lo chu tih fel lohvin awm reng rawh se' tih ang khan a tawp thlengin tih fel lohvin a awm ta reng a ni. Hei hian mihring nun pawh a phawk dik hlein kei chuan ka hria.

He novel i ziah chhan?
Kan rama Pathian thu lak dan felhlel leh him lo tam tak lo chhuak thinin kan khawtlang, ram, Kohhran, chhungkua leh mimal nun a hruai chhe nasa lutuk hi ka vei ve em a ni. A nihna angin ka phawkchhuak thiam lo na a, he lehkhabu hmang hian zirtirna kimchang lo leh tluantling lo laka fihlim a tulzia leh a tla lut tawh vek vek an ngheh sizia te, kan duh dan ang leh kan peih tawk leh nuam kan tih tawka Pathian thu kan zawm hi a him lo tih tarlan ka duh a. Sex avanga tal pawtna hian hlimna aiin lungngaihna leh chhiatna a thlenzia pawh tarlan ka duh tel bawk a. Chhungkaw tha leh him hlutna leh pawimawhzia pawh he lehkhabuah hian tarlan ka duh lian em em a ni. Ka tarlang chiang em tih erawh ka hre lo.

I ziah chhan chu i phawkchhuak em?
Ka theih ang chuan ka phawk chhuakin ka hria a, mahse, a chhiartuteah a chiang ber ang chu. Vei zawng te, duhzawngte pho chhuak vek tur chuan a phek hian a daih lo, a lan vek dawn chuan a chhah lutuk dawn si.

Rintei hi a chhiartute'n an khawngaih hle a...
Ni e, kei pawhin ka khawngaih a, ka lainat. Mahse, a nunnaah thu ka nei lo a, thi tura siam mihring dangte ang bawkin a thi ta si a nih hi.

I ziah lai paw'n i khawngaih tawh reng a ni maw?
Khawngaih e, khatianga mi fel leh tha kha chu a tawp thleng khan dam se ka duh. Vawra nen khan innei se, ka hah pawh a dam huai mahna! Mahse, hmangaih em em innei thei lova inthihsan tam takte pawh a tak ngeia an awm avangin khawngaih teh mah ila, ka chhan phak a ni si lo. 'God loves who die young' an ti a ni lo'm ni kha? Pathianin a lainat a, khawvel hrehawm tuar lo turin a ko taah ka ngai mai.

Chu chu i tum reng nge?
Ka tum a ni tho a, mihring nun dik tak phochhuahna a nih avangin rem leh rem lova han tihdam leh emaw ai khan a thawnthu kal zel tur hriltu a nih bawk avangin a khati ta mai a nih kha...

He novel hi eng novel nge nia i chhal?
Eng novel nge tih lai hi ka vuah thiam ve lo na a, mihring nuna indona nasa ber rilru lam indona a nih avangin psychological novel ang pawhin a chhal theih awm mange ka ti a, thawnthu lungchhiatthlaka khat Tragic Novel pawh a ni mai ang chu.

Novel chhah tak nihtir i tum ve reng nge i ziak i ziak a, a lo chhah ta phian?
A thawnthu ruangam ka ngaihtuah lai hian a sei sa reng a. Zalen takin novel huang chhungah chuan a lo phuah belhin a lo zeh theih si a, a sei dawn tih ka hre sa reng. A leitu tur te, a man zat tur te ka ngaihtuah a, rilrua helhkam nei teuh chungin ka ziak zel a, ka thinlung luang liam chu a leitu tur te, a man turten an dal zo lo a, a chhah ta phian mai a ni. Tumsa pawh a ni lo a, a lo awm mai a ni.

I novel ziah tawhte lakah eng nge a danglamna?
Novel hi ka la ziak tam lo em mai a, khaikhin dan pawh ka thiam lo. Ka novel-te hi ka ngaih dan chuan a malin an ding ngawk vek ni maiin ka hria.

Novel, short story leh essay i ziak a, a eng hi nge i thiam ber nia i hriat?
Thiam han tih tur ka ni lo vek a, mahse, novel hi chuan ka rilru a hruai a ni ang, ka ziak ve ta zel mai. Ka ngaihtuahna pawh hi a 'novelist' hle tawhin ka hria.

Kohhran Upa i nihna hian literature-ah a phuarna che a awm em?
Hei hi zawhna ka tawh tam tak pawh a ni. Ni e, Kohhran Upa ka nih avanga literature-in min phuarna ka hre lo, mahse, a lo chhiartute erawh chu a phuar niin ka hria.

Literature hmang hian Pathian ram a lak theih tih ka hria. Pulpit-a thusawi mai hi a lo tawk lo a, ziaka kan dah-a an lo chhiar hian kan rawngbawlna huang hi a zau zawk niin ka hre tlat a. Khawvel lam thilah chauh ni lo Pathian rawngbawlna lam thilah pawh literature hi a pawimawh zel dawn. Pathianin rem a tih chuan la ziah zel pawh ka duh a, mahse, ka thu a ni lo. Thu leh hla hmanga rawngbawlna hi erawh a pawimawh zel dawn. Pathian thu hlang han ziah ve pawh a awm hle. Mahse, kan target group-te hian Pathian thu hi an ngaihsak vak lova hriatna ka nei a, chuvang chuan an nun kaihruai thei tur leh an chhiar duh tur zawnga Novel ziah hi rawngbawlna pawimawh takah ka ngai.

I kutchhuak thenkhatah mipat hmeichhiatna lam leh thil sual lam te a lang fo a, chhiartute'n an sawisel em?
Ni e, hei hi sawi fe tham a awm ang a, tawi tein sawi tum ila. Hemi chungchang hi sawisel an tam khawp mai thin a, tha titu an tam hle tho bawk. Kei chuan (Pu) Lalhmingliana Saiawi novel ka ngainat em emna chhan chu mihring nuna thil thleng dik tak, a thawi kual vel ni lo, pawi sawi lo si a, thenkhatin sual nana an hman avanga an nunna an hloh phahna sex chungchang thiam takin a tarlang thin hi a ni.

Novel hian mihring nun dik tak a pho chhuak turah ka ngai a, a zahmawh ngialngan zawnga tihlan tur ka tihna erawh a ni miah lo. Mahse, miin sualna chhana a hmang a nih chuan a hman dan pholan kha sualah ka ngai lo. Tin, mihring nun hrim hrimah hian mifel, mi ngil leh nun tluangtlam chanchin aiin misual, khawvel sual dai berh tawh chanchin hi kan ngaihven a, ngaihnawm, pawh kan ti. Chu chu mite hnena thawnthu ngaihnawm tak sawi chhawng tur chuan kan ziak lang dawn lo em ni? Novel-te hi zirlaibu emaw, Sunday School zirlai bu emaw ni lovin mihring nun- a chhia a tha, ngaihnawm tak pholannaah ka ngai. A zirtir tih lam erawh a chhiartu thu a ni.

Mizo literature buaipui hi eng nge a hlawkna?
Sum leh pai lamah chuan hlawkna a nei hauh lo. Mahse, khawvel ram changkang, sakhuana lamah leh khawtlang inrelbawlna kawnga fel takte hi literature lama hausa leh puitling tak an ni deuh vek. Thu leh hla tel lo chuan ram a changkangin a ngelnghet thei lo. Chuvangin, hlawkna sum leh pai lam ngaihtuah miah lovin tih theih eng emaw tal ka neih ve takin tiin inthlahrung tak chungin ka inrawlh ve thin a ni.

Writer nih hi i tum reng em?
Nih ka tum hmain he huangah hian ka zuang lut a ni ber. Ka rilrua awmte ka thai ka thai a, heti hi ka lo ni ve ta mai a. Nuam pawh ka ti a, nih zel theih pawh ka duh khawp mai.

Read more...

Tuesday, November 3, 2009

ziakmite khawvel : Ruatfela Nu

'Chu mi kha mi chu a ni e' tia han 'introduce' vak pawh a ngai awm lo e. Human Rights activist a ni a, hursualna leh a kaihhnawih thilte vanga harsatna tawkte puiin tha leh zung tam tak a seng thin. Naupangte dikna leh chanvo humna lamah ngawrh lehzualin a inhmang mek. Chu'ng thil zawng zawngah chuan 'pen' hi a hmanraw pawimawh a ni. Chanchinbu hrang hrangah a 'Gospel' chu a tlangaupui a, lehkhabu pawh a ziak ta nual. Tunah hian lehkhabu pathum - "sex Education A AW B" te, "Sex Education (Tleirawlte tan)" tih leh "Sex Education (Fate kaihhruai nan)" tihte chu a peih leh ta. Amah chu Vanramchhuangi, Ruatfela Nu tia hriat lar a ni. A titi chu hei le...

I lehkhabu pathumte hi eng vanga ziak nge i nih?
Hursualna, pawngsual leh pawngsual tumna laka naupangte him nan leh, nupui pasal neih hmaa sex hman that lohxzia tleirawlte'n an hriat a, sex hi a hun leh hmun dik taka hman hi thil bawlhhlawh ni lova Pathian chatuan remruat a nihna hi naupang leh thalaite thinlunga tuha nu leh pate'n fate hnena zirtir pek hi tihmakmawh a nihzia an hriat theihna atana ziak ka ni.

Eng tia rei nge i ziah?
Lehkhabu ka ziah tawh zawng zawng hi 'social issue' lam hawi vek a ni a. Dan awmsa ka behchhan a, khawtlang, ram leh hnamin a hmachhawn dan ka zirchian leh fe hnua ziak thin ka ni a. Note bu-a chhinchhiaha remkhawm thin ka nih vangin a ziah nan tak chuan hun ka hmang rei ngai lo, tuna mi hi bu thum a ni a, thla li vel ka ziak. Chu pawh hna dang thulh chuang lovin.

Sex chungchang hetia han ziah hi a nawm chiah lohna lai te a awm em?
Awm e, hetiang dawngsawng tur hian society hi a la inpeih chiahin ka hre lo a. Chutih rualin thilchikmite zingah chuan tul tihna a lian tawh hle thung.
Ram leh hnam tana thil dik leh tha nia ka hriat chu auchhuahpui hrehawm deuh mah se, miin an pawm emaw pawm lo emaw, ka mawhphurhnaa ka lak avangin nuam ti lo chung leh hlau leh khur chung pawha tlangaupui hi ka 'mission' ka hlenna a ni a. Thil dik leh tha zawng zawng hi a nuam vek lo a, thil dik leh tha auchhuahpui vanga tawrhna hi awm a ni ve bawk.

A nih leh sex education lamah hian hma kan sawn em? Uar zawka kalpui zel chi a ni em?
Hma kan sawn hret hret chuan ka hria. Sex Education zir tulzia hi chanchinbumite leh mithiam te'n an auchhuahpui nasa a, virgin ngata nupui pasal neih inzirtir hi sex education a ni a. Nula tlangval zingah inelna te pawh a awm tan hial a. Kohhran hrang hrangte hian sande sikul zirlaibu-ah te telh se, pulpit sermon-ah uar zawkin han aupui se kan sawtpui khawpin ka ring.

Sex Education lama lehkhabu i lo ziah tawhte hi i ziah chhanah a hlawhtlingin i hria em?
‘Hremhmun a tlanchhia ang a, van khian min pawmpui thung ang’ tiin, hursualna dotu ka ni a. A hlawhtlin leh hlawhtlin loh hi ka engto tur a ni lo a, hlawhtlinna pe theitu thu thu a ni. Nawhchizawrh chungchang bu hnih ka ziak tawh a. "Mizo khawtlang nun leh sex" tih ka ziak tawh bawk a, kei chu hmanraw tlawm tak ang chauh ka ni a. Chi ka tuh a, a to tirtu leh rah chhuahtir theitu kutah ka dah hmiah.

A nih leh miin an chhiar duh em?
Thil tak tak ziahna lehkhabu hi kan chhiar peih vak lo. Ramhuai hur, in hrang tih leh fiamthubu te hi kan chhiar peih zawng a ni a, ka lehkhabu ziak hi a mamawhtu lo lam hian an chhiar nasa zawkin ka hria.

Hetiang han ziah hi sawisel emaw, pawm chiah lo emaw an awm em?
Sawisel leh pawmchhiah lohna hi ka beisei thin a, "Nawhchi aiah chanchintha" tihah khan society hi ka dem hle a, khawtlanga tlawmngai pawl thenkhat chuan an helh hle ka ring a, helh tur pawhin an chhiarin an chik lo a nih ka ring. Tin, "Mizo khawtlang nun leh sex" tihah khan pi pu atang renga sex hmang khawlo hnam kan nihzia ka uar hle a. Chanchin ziaktu thenkhat chuan min rawn hnial ka ring deuh a, engmah a awm lo. Zu chungchang ka ziah hunah chuan an sawisel nasa viau ang.

Mipat hmeichhiatna hman khawlohna hi tunlai hian a hluar em?
A hluar lutuk! Kan thian pakhat chuan Mizo sex vedio tlangthang leh tlangthang lo a khawl a. 100 zet a khawl tawh a. Heta tang hian sex hman khawloh hi a hluar hle tih a hriat theih awm e.
Nawhchizuar trade hrang hrang kan ngah dan atang te leh fahrah enkawlna hmuna nu leh pa nei, enkawltu tur nei si lo naupang an tam dan atang hian a hriat bawk a. Tunlai te hian zan reiah ka vakchhuak thin a, nu leh pa bula la pangchang rual awm lek lek, hmeichhia leh mipa tleirawl inkawp leh zawng mek ni awm tak hmuh tur an tam a. Chu'ngte chuan sex hman bak tih tur an nei lo. HIV/AIDS leh sex hman thlahdah vanga natna inkaichhawn theih hrang hrangah hian kan rinphak bakin kan khawtlang nun hi a chhe ngei ang. Helam khawih NGO te hi hlauin an khur a ni.

Tunah a 'A AW B' i ziak a, a bul atanga inzirtir a tul tihna em ni? A 'A AW B' i tih tak chu eng nge?
Naupangte hian kan hrilh loh pawhin sex leh sex kaihnawih thil hi an hre tho a. Nu leh pain sex an hmang thin tih an hria a, inkhualtelemnaah an practice ve a, chuvangin an hriatawm tawk hrilh hriat mai hi a ttul a ni.
Tin, naupang kum 4 mi lek lekte pawhin sex lam hawia khuaikhem an tawk fo a, chutiang laka inven dan mawl te te-a buatsaih chu lungphum nghet leh tlo a ni. Tin, sex hi thil bawlhhlawh leh tuitang lo anga hre lova, Pathianin nupa kar chauh hman tura a ruat a ni tih hi naupan tet atanga an hriat hi a tul a, naupan lai atanga hriatna dika thil hriat hi a nghetin a tlo bik a. Hriatna dik lo 'wrong information' dawn pawh chhiat hlauhna a ni a. Mawl te-a sex chungchang hrilh hi a 'A AW B 'lai tak chu a ni.

Mizo naupangte hi hursualna lakah ven an ngai tak zet em?
Ngai teh reng mai. Pawngsual leh khuaikhem piah lamah pawh nu leh pate sex hmanglai hmuh leh hriat vanga unaua lo ti ve mai te pawh ka hre nual a, tin, mipa puitlingin hmeichhe tleirawl hnena sex hman chu pawi lo, exercise chi khat, mihring hriselna atana tha zawk anga sawia vehthlem leh hmin duhte pawh ka hre thin a, a pawimawh ber chu pawngsual leh pawngsual tumna laka inven nan leh a lo thlen palh thulha hmachhawn dan an hriat hi a pawimawh em em a, pawngsual chauh ni lovah pawh venhim an tul a, venhimna hmanraw tha ber nia ka hriat chu 'sex eduaction' hi a ni.

Naupangte venghim tur chuan eng nge pawimawh hmasa?
Zirtirna (awareness) a pawimawh ber a, a sawt hle bawk. A dawtah chuan retheihna atanga chhanchhuah, a dawt lehah chhungkaw kehchhiatna tih tlem,
Retheihna khura naupangte hian tuarna hrang hrang, hursualna hmanga an chunga hleilenna nen lam an tuar nasa bik a. An nun a him lo. Nu leh pa kar lo fate hian uapna leh enkawlna an dawng tlem a, nupa inthenna leh sawn a tlem theihna turin Kohhran te'n beihpuithlak chiam se a tangkai ka ring.

A nih leh i hriat chinah hursualna tuartute hian eng tianga nasain nge an tawrh?
Naupan laia pawngsual tuartute tawrh dan lam chu mithiam sawi tur niin ka hria a. HR&LN-in Social Welfare Department, Govt of Mizoram bultuma 'Child Sexual Abuse: A Qualitative Study' kan neiha kan researcher-in a hmuhchhuah dan chuan an tuar tho nain hlauhthawn ang em chuan an tuar lo. Chutih rualin pawngsual vang ni kher lovin, hursualna vang hian mihring nun hian damchhung atan a chhiat hlen phah hlauh thei tih erawh kan hmu chiang hle a. Ruihhloin thalai nun a tihchhiat ang tho hi niin ka hria.
Tin, tuna puitling tawh, pasal neia then leh, nun kehchhia, khakna leh thinurnaa khat, huatna pai tlat leh sim tumna reng reng nei lo, hmeichhe 5 ka thlurbing a. He'ng mite hi an thisen zawmpui, an pate-a, an pute-a te, an laizawn te palsalin sex hmanga an lo tihchhiat tawhte an ni a. Damchhungin an tuar a ni. Pathum phei chu officer lian pui pui an ni mawle! An tu leh fate nunkhua an tichhiat manah zangnadawmna te ka phutsak thin.

A nih leh thachhuak leh ta an awm em?
Pawngsual tuar naupang, tha taka enkawl zuina dawngte chu khawsak pangngaia khawsain an thachhuak leh tih kan hria a. Nawhchizawrhna sala tangte erawhin an sim mawh khawp mai, nupui atana iai lo taka pawm duhtu an hmuh chuan an sim thei a. Chuti a nih loh chuan an pension hun (an hna an thawh theih/peih lo hun) nghah a ni leh mai a.
Mizorama nawhchizuarte phei chu ruihhlo emaw, zu emaw nena kawp hi a tam zawk an ni a, eizawnna bakah ruihna an duh vanga inzuar an nih vangin sim tur an ngah bik a, a buaithlak! |hachhuak leh tur chuan society-in a pawm thiam a, mipa te'n nupui atan an pawm duh a pawimawh khawp mai.

Naupangin hursualna an tuar thin i ti a, mirethei nge an nih mihausa?
Tuartu zinga 85% te hi mirethei an ni.

Sex Education lamah sorkarin a tih tur a ti em?
Ti teh suh ei! Sorkar hian a tih tur a nih pawh a hre lo e! Development hi ngai pawimawh angin an lang a, mihring rilru hi siamthata hmasawn tir hmasak a ngai tih hi an hre lo reng reng. Welfare scheme lam an man pha lo. Zirna lama thuneitute pawh hian- United Nation Organization (UNO), Department of Education-in Social Sciences and Humanities leh National Council of Education Research and Training (NCERT) hnuaia National Population Education Project (NPEP) bei tham te te hi tawk an ti ni maiin a lang a, society kalphung mila kan mamawhna vang hian Mizoram Edition te siam ve hi a tul tak zet a ni. Meghalaya te chuan anmahni state edition an nei a, nunphung hi keini ai chuan an hre bik a nih mek hi.

I lehkhabu thar pathum hi research bu tiin a sawi theih em? Nangma tawn ngeite an ni hlawm em?
Academic research chu a ni lo a, zirbingna chu ka nei nasa alawm. Entir nan- inkhualtelemna hmuna nupa lem chan chungchang hre turin puitling 18 leh naupang 15, thingtlang leh khawpuia mi ka zirbing ngat ngat a. Tin, HR&LN hian agency hrang hrang sponsored- topic dang dang research kan nei thin a. Chu'ng chu ka chhawr hle bawk a.
Chopo thu ni lo se, englai pawhin naupang pawngsual tawk nu leh pa leh mi dangte hian min pun reng a, chu'ng chu 'case' ka ti mai a, ka case buaipui atang hian thil tam tak ka zirchiang nghal zel bawk a. Police case leh court thubuai ka ngaihven zui reng bawk a. Ni tin chanchinbu leh weekly report hi ka hmaih lo bawk a. Mizo history pawh ka theih tawkin ka chhui bawk.

A hmunah kalin i buaipui thin a, mi hmai sen han tawn chang te pawh i nei lo maw?
Hmai sen ka tawng ngai lo hi mak ka ti a, ka huphurh ngawih ngawih pawh hian tha takin min lo dawngsawng zel a. Hei hi a chhan ni bera ka hriat chu mite ka va hmachhawn hian mi berh ber pawh ni se mihring an nihna zah tak chung leh an harsatna tawh hriathiampuina hi ka nei nasa a, tin, thil hriat duh satliah ni lo, he harsatna chinfel duhna tak tak nei ni ngeia min hriat vang hian thlawpna hi ka hmu tha em em reng a, research kan nei a nih chuan authority te hnenah phalna kan la vek zel a, kan researcher te chuan institution eng emawah chuan dodalna an tawk leh zauh a, kan thil zir erawh min ti buai chuang lem lo.
Khawiah mah researcher-te hian lawm an hlawh ngai lo a, mi nun thuruk kherchhuah tuma bei beitute chu ninawm an ni a, chuvangin mi hmai sa tawn hi ka inhuam sa fo a, keimah tak hi chu min hlau nge min zah nge ka tawng lo phian hi mak ka ti khawp mai.

Sex Education lama i beihna hian dodalna tawk ta se i hnual phah ang em?
Hnual a hnekin ka tang sawt zawk ang

Lehkhabui i ziak ta nual a, sum leh paiah i hlawkpui em?
Pui ve nual e, "Naupang Dikna Chanvo" kha vawi-4 chhuat a ni a, 2008-ah bu thum ka chhuah a, chhut nawn vek a ni. Sap ram ang chu ni se ka hausak pui lawih ka ring.

Engnge i hlauh ber?
Hlauh neih ka hlau ber.

Read more...

Monday, September 28, 2009

ziakmite khawvel : Mafaa Hauhnar

Tunlai huna kan ziakmite zingah ani kutchhuak aia hralh nuam hi an awm bik awm lo e. Essayist a ni a, poet pawh a ni. Creative writer a ni a, critic a ni bawk. Literature lamah chuan a tih lam apiang hi a englo thenna lam ngei a ni a tih ngam zel mai. Tunlai hian short story lam a luhchilh leh a, heti lamah pawh a kutchhuak pahnih khat, chanchinbu-a chhuak tawh chuan ngainat a hlawh nghal hle. Lehkhabu pahnih - "Chawlhna Tuikam" leh "Thlaler Aurawl" a tichhuak tawh a, a pathumna tur a pai mek. Rei lo teah a vei ang a, a hring mai ang. Amah chu Mafaa Hauhnar a ni. Chu mi chuan tiang hian a sawi a...


Literature hi i naupan lai atangin i tui reng nge i puitlin hnuah i tui chauh?
Naupang dangte ang bawkin thawnthu hi ngaihnawm ka ti a. Pawl 5 pawl 6 kan zirlai vela English poems leh Mizo zirlaibua Pu JF Laldailova'n Shakespeare-a "Hamlet" leh "Romeo and Juliet" a lehlin chhumbung angreng taka an dah leh essay thenkhat an dah Lalzuia Colney ziah "Khuailui Ral leh Turnipui" tih ang chiho kha thu mawi min ngainattir tantu chu a ni awm e. Kan hunlaia kan rualpui dangte ang bawkin Pu PL Liandinga Sherlock Holmes lehlin leh midang dangina "cowboy bu" kan tih mai an lehlinte kha ka chhiar nasa ve hle a. Kha'ngte erawh kha chu a thu leh hla ngaihhlutna avang ni lovin a ngaihnawmna avang liau liauvin ka tuipui a ni. Pawl 6 kan nih khan class bil chanchinbu, typewriter-a chhut ngat kan chhuah ve lauh lauh tawh a ni. Pawl 9 ka nih kha Shakepeare-a keu ka chin tanna leh English poetry-a ka tui tanna chu ni ta berin ka hria

Eng nge i tui chhan ber? Eng tia tui tan nge i nih?
Mi lungleng mi ka nih vang a ni ber awm e.

Ziakmite zingah nangmah han hneh deuh biktute?
Mi inkarakik tak tak Shakespeare atangin John Keats, Mark Twain, GB Shaw, Arundhati Roy, Dave Barry, Khushwant Singh, TS Eliot, JD Salinger, a, han sawi chhuah dawn ralah chuan an tlar a thui duh khawp ang. Mizote zingah pawh JF Laldailova, L Keivom, C.|huamluaia, A.Thanglura, Jimmy L.Chhangte, a, an tam mai. Mimala min hneha min kaihhruai nasatu ber ka sawi dawn chuan JF Laldailova ka ti lo thei lo vang.

Ziakmi nih hi i tum thin reng em?
Tum ngai teuh nang, Pastor alawm nih ka tum ngar ngar. Ka tlin ta lo mai pawh a nih hi!

I kutchhuak chanchinbu-a lang hmasa ber eng nge? A chhiarte'n eng tin nge an tih?
Pawl 9 ka nihin kan vengchhung YMA chanchinbu-ah Sports column ka ziak thin a. Ram pum huap periodical-a ka ziahna hmasa ber chu YMA chanchinbu-a "Sap Sitail Asin" tih kha a ni ta awm e. Ka ka thuziah kha ka rin phak baka nasain chhiartute'n an lawm der thiam.

A tir lamah, i kutchhuak chanchinbua a lan changin i zak thin em?
Zak ru tehreng e. Naupan laia ngaihzawngte ang deuh khan hmu chak em emin kan han en tha ngam lo vel thin chu a nih kha.

I kutchhuak zingah miin an hlut hmasak, nangmah an hriat tanna che eng nge?
Chu chu a ni ti-a zungchala han kawh fak tur bik chu ka hre hauh lo mai.

I kutchhuakte hi nangmah i inpuanna a ni hlawm em? A nih leh eng nge puanchhuah i tum ber?
Ka thuziakah hian keimah ka inhriat loh lai pawhin thui tak ka lo tel hman zel mai a, mahni inthuhruk bo hmak chu a lo har a ni ang e. Hei vang hian kan rilrua thil awm han bunchhuah hak hak mai hi, ruih lungpuama tah ang deuh niin ka hria a, a zahthlak viau na a, a nuam ru riau asin. Engmah puanchhuah tum ren run ka nei ngai lo va, ka thinlung hi ka phawrh ve hmiah mai a ni. "Art for art's sake" thurin vawng tluttu ka ni.

Eng hunah nge i ziah thin? Eng vang nge?
Ka thinlunga thu sawi thintu aw-ina min tur chhuah hun hunah a ni mai. A tlangpui thuin mi thawm reh hnu, zanrei lam a ni chawk.

A nih leh Mizo mipui hian literature fir hi an hrethiamin i hria em? An hlut em?
Tun hmate ai chuan kan hrethiam ve teuh tawh hlein ka hria a. Zuk varpawh tak tak tur erawh chuan kan kawng zawh tur chu la thui tak a ni. Zuk tuipui phak anga lan tum kan tam tawh danah hian ka hmabak chu a eng thawkhatin ka hria.

I kutchhuakah hian thu hlimawm lam leh hlimawm loh lam a inpawlh thin a, hei hi eng nge a awmzia?
Thuziak mite hi kil khat chauh nei tura beisei hi an awl hle a. Critics pawhin chutianga va hmuh phet kan tum thin avangin kan thlirna pawh a sir-he thin. Thuziakmite pawh hi mihring dangte ang bawka a changa lungngai em em, a changa lawm em em, a changa lunglenga kaikun tlawk tlawk, a changa hlima zuangtum zawk zawk.

A nih leh thu hlimawm lam nge hlimawm lo lam hi mipuiin an duh?
Mizo mipui nawlpui chuan thu holam leh lolam deuh, han nuihpui dar dar chi hi kan bawh fe zawk a. Thu khunkhan deuh, kei pawhina ka chhuan ruk ve em em ai chuan kalpah mai maia ka ziahte avanga chibaitu ka tawng hnem mahin ka hria.

English Literature-ah i tui hle a, hei hian thuziak kawngah a pui che em?
Literature hlun leh un, kawng hrang hranga fiahna leh thlitfim lo tawk tawh a nih avang hian English literature hi bulthut leh innghah chhanah hian a rintlak a, chuvang chuan ka pur chawkna leh ka chak lakna ber a ni.

Engatinge tawngkam tualleng bakah tawng upa leh tawngkam un chi i hman thin?
Kan Zo tawng hi tunlai khawvel atan chuan a hausa tawk tawh lo hle chung hian kan tawngkam tha tak tak a ni telin kan hluihlawn chho mek zel bawk a. Tuna a bik takin khawpuia kan tawng chelek (kan vocubulary) chu a tlem tawh em em a, hemi avang hian kan tawngkam tha tak tak kan vuiliam mekte tharthawh a, hman lar leh hi kan tawng hausak nan pawh tul sa lovin a tul niin ka hria a. A thiam lo a thiam lovin tawngkam puichang leh hramchang deuhte pawh ka han rawlh ve thlazen ta thin a nih hi.

I poetry te hi miin an tuipui em?
A nawlpui chuan tuipui awzawng lo mai. Ka thu tluangtlam ziah an tuipui tluk tal hi chuan poetry min hlutsak se chu Zofate literature hmelhmang hi a danglam dawrh tawh ang. Thu leh hla lama pa chan chang inti fe fe zingah pawh thluk nei lo hla 'poetry' han tuipui phak chu kutchang thliaka chhiar tham lek an ni ang.

An tuipui lo chungin engatinge bansan lova i tih zel?
An tuipui lo ka tih hian a nawlpuia sawina a ni a, khawi lai kil kil emaw atanga lo tuipui a, lo kurpuitute thawm hi ka hriat zeuh zeuh bakah, poetry lama ka sulhnu hian no engemaw zat a hring ve tawh a. Lehkhabu pawh, ka hriat theih chinah sawm dawn chu a hring ve ta. kei pawhina ka hriat chhuah fumfe tawh loh ka poetry bahlah map lova min chhamkhum zat zat thei ka tawng fo mai. He'ngte avang hian ka chilper hi a lothlawn lo tih ka hria a, tunah "Mumangneitua" tiin min sel mah se ka zai an zawm ve hun chu a la thleng chek ang chu tiin beiseina nen ka la ziak ta zel mai a nih hi.

I kutchhuak thenkhat hi chu lungawi lo chunga i ziak niin a lang a, a dik em?
Dik tehreng mai. A then phei hi chu ka thinrim ngawltawt inhrikthlakna a ni a, a then chu mi a ang ang maia sumkar nei tit tet lova ka rik bawrh bawrhna a ni.

Tawrhna hi ziakmite tan a pawimawh em?
Nunkawng tluangtlam pangngai lutuk zawhtute ziakfung atang hian a literature zawnga thu tihtlak a la hnamchhuah ngai meuh loh danah hian ziakmite tana tawrhna a pawimawhzia chu ka chiang awm e. Lungngaihna, lusunna, vanduaina, manganna leh beidawnna no kha tak atang hian literature fir tha ber ber a lo luang chhuak thin a nih hi.

A nih leh lunglen a tul em?
Ziakmi tan 'lunglen a tul em?' tih chu, 'Sangha tan tui a pawimawh em?' tih ang deuh a ni awm e. A tel lo chuan 'creative writing'-ah sulhnu chhinchhiahtlak hnutchhiah ngaihna a awm lo a ni ber e. Mi thenkhatin lungleng lo fahrana an han hel nuai thin han hmuh hi chuan lunglenna duhawmzia hi hmu tharin ka inhre thin.

Sum leh paiah a hlawk em?
A sumpai zawng chuan, hla phuahtuin, "Teuh lo mai, a teuh lo mai," a tih kha ka chhanna a ni. Mizoramah chuan kuhva zawrh pawh a hlawk zawk ang chu!

Nangmahah literature hi eng nge a nih chiah?
Tun dinhmunah chuan ka hnukpui inthlunna a ni ti ila, thu ka uar deuh a nih paw'n lo ni mai mai teh sen!

Read more...

Monday, September 7, 2009

ziakmite khawvel : Lalrammawia Ngente

Novel thar - "Rintei Zunleng" tih chu August ni 29-ah khan ziakmi C Lalnunchanga te inah Sabereka Khuangkaih enkawltute leh an thiante'n an tlangzarh ta.

"Rintei Zunleng" hi phek 558 zeta chhah a ni a, Mizo novel bu chhah ber nia hriat a ni.

He novel ziaktu Lalrammawia Ngente hi Mizo literature tuipuite zingah a mikhual lo. Novel 4 a ziak tawh a, "Rintei Zunleng" hi a pangana a ni. Essay, short story leh criticism lamah te pawh a kut a kal hle a, thangthar ziakmi zinga hriat hlawh ber pakhat a ni.

Sabereka Khuangkaih editor, Johnson College lecturer Lalrammawia Ngente chuan tiang hian Ziakmite Khawvel a hrilh:

He novel hi eng tia rei nge i ziak?
Ka ziak rei lem pawhin ka hre lo. Thil chhinchhiah thlip thlep mi ka ni lo a, ka ziah tan hun ka chhinchhiah lo na a, kum chanve aia rei lo chhungin a duan hi chu ka zovin ka hria a, mahse, thian thate min enpui turin ka ngen a, an en chhung leh ka final chhung chu kum chanve-ah hian a khung theih ka ring.

Ka thuziak ve te hi kutin ka ziak ngai lo a, computer-ah chhu lut chawpin editing leh proof zawng zawng ka ti a, a hnuah printed copy ka siam chauh thin a, chuvang chuan ka hna hi a awlsam niin ka hria. Midangte aia ka awlsamna leh ka ziah chakna erawh ka hre bik lo.

A ruangam (plot) hi eng tia i neih nge?
Ngaihtuahna hrang hrang lo lang atanga ka duan chawp a ni.

Thawnthu i ziahin a plot i nei lawk a, chu chu i ziak ta thin nge i ziah laiin a plot tur i duang chawp mai?
A inang hlawm lo. Thenkhat chu a tir atanga a tawp thleng tura plot puitling sa neia ka ziah a awm a. Tuna "Rintei Zunleng" phei hi chu a plot hi duan sa ka nei thei lo a, ka rilrua lo lang leh suangtuahna rama ka chenna boruak atangin ka ziak mawp mawp mai a ni ber. A tir phei chuan a tawp dan tur pawh ka hre thiam lo a, ka rilruah chuan tragic-ending-a tihtawp chu ka tum a ni. A changin happy-ending (comic ending)-a tihtawp ka tum leh thut thin a, mahse, a thawnthu inlaklawn dan ka thlir leh ka ngaihtuah vang vangin rem leh rem lova hlimawma tihtawp ai chuan tiin lungchhiatthlakah ka tawp leh ta mai zawk a ni.

Mizo novel chhah ber nihtir tum renga hetianga chhaha ziak hi i ni em?
A ni deuh tho mai. Mizote lei ngam tawk lehkhabu hi a pan tih ka hria a, a tlangpuiin Rs.50/- man hi hralh a kal tlangpui tih pawh ka hria. Chutih rual chuan novel chhah tha tak tam tak awm tawh karah chawi leh chawi tiin a thawnthu kal danin a hril bawk nen, ka ziak ta mawp mawp mai a ni.

Ka novel pakhat "Damlai Thlan Thim" pawh kha a dik tak chuan a man tur hisap avangin ka duh angin ka titawp tha lovin ka hria a, tun tum chu 'tlawm makah Vanzema mah a thi alawm le' tiin a man to tur rilrua helhkam duh miah lovin ka ziak ta a, SamCom 12 point phei chuan phek 650 a tling chho ta daih a, chhiar a nuam tho e tiin 11.5 point-in ka ti ta zawk a ni. Kawng danga sawi chuan vawi khat na reng reng Mizo novel chhuak tawh zinga a chhah ber ziaktu nih chakna pawh ka nei thut bawk a, chu chuan min hruai a, tun hi kan thleng ta a ni.

I novel dang lak atangin "Rintei Zunleng" hi eng nge a danglamna?
Ka novel ziah tawhte hi an chhuanawm lem lo hlawm na a, kei chuan ka chhuang ru em em vek a. Min sawisel sak pawhin lawm takin ka dawngsawng thin. "Rintei Zunleng"-ah hian thu tam tak a awmin ka hria a, a lo chhah bawk nen, ka novel dangte ai chuan ka duhthusam pawh ka tlinin ka hria, ip chung ni lo rilru thawl taka ka ziah a nih bawk avangin.

A chhah ber a, i novel zinga i chhuan ber a ni bawk em?
Ni e, a bu a chhah hian min tilawm a, hmuh nuam ka ti a, ka thlir ka thlir thin.

A chhuan lam thuah chuan ka thuziak hi ropui tehchiam hlawm lo mah se ka kutchhuak a nihna avangin ka chhuang ru thin (thu leh hla thiamten an beng lo chhu ngawng se). He novel hi ka thianten min enpui bawk nen, a chhut chu a felfaiin tihsual palh a awm mangin ka hre lo a. A lo awm palh a nih chuan 'to err is human' kan ti tawh mai ang chu.

"Rintei Zunleng" i ziah laia i rilru puthmang, i mood?
Ka thawnthu ziah ve tawh chinah hian rilru pe taka ka buatsaih loh hi ka hre lo a, ka pek dan chin erawh a inang lo mai thei. "Rintei Zunleng" ka ziah lai phei hi chuan ka rilru a luah hneh hlein ka hria a, an awm dan zawng zawng, an chet tlat dan leh an hnuhma zawng zawng chhuiin an nun ka tawm vein ka hria a. Mahse, ka rilrua a lo lan dan ang taka ka ziak chhuak zo lo erawh hrehawm ka ti. An hlimin ka hlim ve a, an nguiin ka ngui a, an tahin ka lo tap ve a, an thin a ur chuan midangte hmuh lohvin hmai a sen ve teuh zel!

"Rintei Zunleng" hi eng tihna nge? A hming hi eng tia phuah nge i nih?
"Rintei Zunleng" tih a bu hminga ka hmang ta mai hi ka rilru insual thelhna chi khat a ni. Ka ziah tirh atangin a thawnthu chu ziak mawlh mawlh mah ila a bu hming tur hi ka ngaihtuah chhuak thei lawk lo. Hming chi hrang hrang panga lai chu ka rilruah a lo lang a, mahse, ka lung a dum thei si lo. Ka zawh fel vek hnua thiante ka rawn kual fe hnuah, an rawtna pawm chuang lovin, "Rintei Zunleng" tih hi ka pawm ta. Ka nupuiin lungsi taka min pawmpui a nih avangin ka lung a awi khawp mai.

A changtute i khawngaih emaw i duhsak emaw i lainat emaw, chutiang rilru chu i pu em?
A changtute hi kan duan chawp mah ni se, kan suangtuahna leh ngaihtuahna far chhuak a ni a, chu chang ni lovin an nihna zawng zawng kan tawmpui an nih avangin duhsak deuh te, lainat deuh te emaw chu ka nei khawp mai. Mahse, keima duh danin an nihna a hliah ka hlauh avangin ka inthukru leh thin a, a changtute nen hian kan inbuan nasa a, kan inhnial a, kan insual a, kan nui leh dar dar thin. Keima duh dan aiin anmahni duh danin engkim a kal ta zawk ni berin ka hria.

"Rintei Zunleng"-ah hian eng nge puanchhuah i tum?
He lehkhabu hi novel a nih ang ngeiin a chhiartute'n Pathian thu lak fuh loh avanga chhungkua leh mimal nun a chhiat phah theihzia te, dinhmun tleu laklawh tan rilru sakhat tak put loh phei chuan rahbi rah dik a har tawhzia te, mihring leh mihring inkara hmangaihnain mihring nuna huvang a neih natzia leh mipat hmeichhiatna hman dik lohvin pawn lam chauh ni lo, chhung lam nun thlenga a tihchhiat theihzia tarlan hi ka tum a ni a. Nun kawng zawh dik loh laklawh chuan chatuan boralna kan hmabak a ni tih leh he leiah ngei pawh hian chu hremhmun chu kan tem lawk thei a ni tih hi tihlan ka tum a. Ka puang chhuak zo emaw ka hre lo.

Chhiartute'n eng rilru nge pu se i duh?
Mizote'na novel kan chhiar dan tlangpuiah chuan 'zirtir a nei tha em?', 'a tha lam nge a hawi a chhe lam?', 'a tha lam aiin a chhe lama min hruai zawk em?' tihte hi kan tehfung ber niin ka hria a. Kei chuan he novel hi ngaihnawm ti takin chhiar se, a changtute nun tawmpui se, kei erawh min hmu tel lo se. A changtute an tah rualin tap ve zawih zawih se, an boruak a san laiin lo tang ve teuh se, an hlim laiin hlimin lo nuihpui var var se. A changtute hi khawlaiah hmuh tumin a rukin zawng zawng se a hlawhtlingah ka ngai ang. A zirtir leh zirtir loh lam chu a chhiartu a zir a ni mai ang chu.

Kohhran Upa-in nula leh tlangval inkar boruak te i ziak fo a, hei hi eng nge a awmzia?
Nia, min zawt fo mai. Chhan pawh har ka ti. Chutih rual chuan nula leh tlangval inhmangaihna hi Pathian siam a ni a, nupa kan nihna tura kawngba vainaah ka ngai. Kan nun hrim hrim hi nulat tlangvalna boruak hian hun tam zawk a luah a, mite ngaihnawm tih zawng tak pawh heng lai chhehvel boruak hi a ni. Chuvang chuan ka novel-te an chhiar theihna tur leh ngaihnawm an tihna tur a ni tih ringin ka telh ve deuh ziah thin. A ngaihawmin rilru a hneh duh deuh bawk ni tur a ni. Chuvangin ka lehkhabu miten ngaihnawm an tih theihna tur leh an chhiar tam theihna tur hian an duh zawng ngaihtuah tel hi tihmakmawhah ka ngai a ni.

Tin, lehkhabu chhiartu tam takte'na an chhiar duh ang zawng hi nula leh tlangval chanchin, uchuak ni lem lo, phuahchawp lutuk ni bawk si lo hi niin ka hria a, chu lam chu ka rilruah a lang tel lo thei lo a ni ber e.

Novel, essay, short story leh criticism lamah te i inhmang a, heng zingah hian eng nge har ber?
Heng thlur lite hi ka ziak tam lo hle a, thiam pawh ka inti lo. Novel hi chu hei panga ka ziak zo ta chu a ni a, short story hi bu hnih 'Hringnun Hlimthla 1&2' tiin ka chhuah ve tawh a. Essay leh criticism lam hi ka chemkal lohna leh ka thiam lohna zawng a ni lehzual a. Criticism hi ka ngaihsan leh thiam pawh ka chak a ni a, mahse, ka thiamnain a tlin lo niin ka hria. Han hnawih ve zeuh chu nei mah ila hemi lamah hi chuan ka inhmang lo ka ti ngam. Essay leh criticism hi chu thiam bik an awm, an kutchhuak atangin a lang. Pawng beih vak chiah pawh ka ngai lem lo.

Sawi duh dangte?
Ka lehkhabu thar "Rintei Zunleng" hi phek 558-a chhah, Rs.180/- man a ni a. Min lei sak vek turin chhiartute ka sawm a. Sawisel tur emaw a awm pawhin ka inhawng reng a ni tih min hriatsak a, thu leh hla lama hma ka sawn zelna turin ngaihdan tha tak tak nei chhiartute hian an pawimawhzia an hriat ka duh a. Chutianga rawtna emaw ngaidan emaw thawh duh neite chu eng tik lai pawhuin lawm takin ka dawng thei rneg a ni tih ka sawi duh a. He lehkhabu ka buatsaihnaa min puitu zawng zawng - media lama ka thian te, ka chhung te, thu leh hla lam ka tuipui zawng zawngte leh ka thiannu Sangtei te chungah ka lawm tak meuh a ni.

Read more...

Thursday, April 9, 2009

Ziakmite huang : Prof Laltluangliana Khiangte

Mizo Literature tuipuite zingah a hming hre lo an awm awm lo e, Prof Laltluangliana Khiangte hi. Ziakmi a nih bakah literature zirmi leh Mizo literature zirtirtu a ni a, Mizo literature hmasawn nana theihtawp chhuah thin a ni. Literature lama a thawhhlawk avang hian Padma Shri chawimawina a dawng tawh nghe nghe. Chanchinbu hrang hrangah a kutchhuak chhiar tur a awm deuh reng a, a kutchhuakte hi tawng dang pawhin an chhiar nasa hle. Lehkhabu 30 vel zet ziak tawh Prof Laltluangliana Khiangte chuan tiang hian a sawi...


Literature hi i naupan lai atanga tuina i ni reng em ?
Tui ve deuhna ka nei nia ka inhriatna chu pawl 9 ka zir lai atangin a ni a. Chutih lai bawr chuan Mizo leh sap tawngin kan sikul Magazine-a mi tur 'article' pakhat ve ve ka ziak a. Khatih lai atang khan ka lo tui ve tan ni ngei tur a ni.

Ziak mi nih i tum thin reng em ?
Tum hran lo. A tlachawpa inhring chho ta zel niin ka hria.

Literature i zir chhan?
Medical Doctor zir turin min tur a, ka zir hman tep a. Arts lamah insawnin English Literature ka zir ta thut a, ka tui lui ta zel a ni ber mai.

A nih leh literature hi i hlawkpui em?
Hlawkpui e. Kawng hrang hrangin ka hlawkpuiin ka hria; mihring zia min chhuttir a, nun dan min zirtir a, a chhia a tha pawmzam thiamna min pe bawk.

Ka thuziak hote hian thu an sawi ve reng a, darh zau zelin mi tam tak nun kaihruaitu a nih vena chen pawh awmin ka hria.

Eng hun hi nge lehkha ziak nan i duh ber?
Duh ber ka nei hran lo. Zing leh zan reh lai hi chu hun tha chu a ni alawm.

I hna bakah khawtlang leh Kohhran thilah i inhmang hle a, heti chunga thuziak lama i inhman reng theih dan hi min han hrilh teh?
Literature zirtir hna leh thuziak hi a inhmeh em em a, ka hna vek ni maiin ka hria a. Ram leh hnam rawngbawlna a nihzia hi ka pawm nghet a, midangte tana ka nun ve theihna kawng nia ka hriat avangin theihtawp chhuahin ka lo inpawtfan ve thin a ni ber mai.

Eng mood i neih laiin nge lehkha i ziak thin?
Tul ka tih hun apiangin ka ziak mai thin.

Mizo tawnga kan neih ve loh sap tawng thumal thenkhat Mizo tawngin i phuah thin a, hei hi tha i ti reng em ni? A nih leh thumal phuahah hian hlawhtling i inti em?
Hlawhtling thawkhat e, mahse, mipuiin an pawm tlan nghal duak hi chu ka beisei chuang lo. Kan mi hmasate khan an thil hmuh thar kha Mizo hming an lo pe a, an pawm mai a. Chu chuan tawng a tihausa a ni mai a. Tuman 'ngati nge bakkilh, sakawrbakcheh, kekawr, kawr tia an lo dah, a sap tawngin a chiang mai si a' kan ti lo. Kan pawm mai. Pawm mai chu a tha, tawng pawhin a hausak phah zawk zel ang.

Keinin kan tih ve a rem lohna hi a awm bik em ni aw tiin thahnemngaihna thinlung pu chungin ka ngaihtuah thin. Tichuan, thuhlaril (literature), chantual (stage), phunrukna (soliloquy), phunsep (aside), chhamhla/hlahril (poetry), kheuhrelh (Electronic), pitzerh (E-mail) han tihte chu hmang tlang dual dual ila, kan Mizo tawng 'sipel' dan ngeiin thu tam tak kan sawi belh thei a ni mai a. Mel, karfiu, kalchar, pin, herpin, sana, laltin, zaket tih ang chite pawh kan leili inhlap dan leh kan sipel dan nen a inmil chiah avangin Mizo tawngah kan senglut hmiah hmiah ni maiin ka hria. Sap pawhin an lo 'anglicised' zung zung a, khawvela tawng hausa ber an nei ta mai a. Keini pawh hian kan tawng tihhausak dan tha hi kan zawn reng a tulin ka hria.

I kutchhuak zingah hian duh deuh bik i nei em?
Nei lutuk lo. Mahse ka drama pahnih - "Pasaltha Khuangchera" leh "Lalnu Ropuiliani" te hi chu lawmman kan dawnna a lo ni bawk nen, ka dahsang rilru ve deuh a. Tunah hian Hindi-in kan letling vek tawh a. India mipui chhiartir ve ka tum a ni. A chhan chu Khuangchera leh Ropuiliani te hi Mizo/Indian Freedom Fighter an ni miau a, India mithiamho tal hian hre ve se ka duh a ni.

Chu Hindi lam luhchilh tak tak i tum tihna em ni?
Tum deuh e. India tawngpui Hindi hian ka thuziakte hi lehlin a ni ve nual tawh. Ka drama pali, seminar paper pasarih vel, ka hlate sawm vel chu Hindi hian lehlin a ni tawh a. Engemaw zat chu magazine-ah a chuang tawh bawk. Bengali leh Assamese-a lehlin a awm zeuh zeuh tawh bawk.

Tawng dangin i thuziakte hi hnam dangin an lo chhiar ve hle tawh tihna em ni?
Chhiar ve tawh e. Hindi ringawt pawh hian a darh ve viau tawh. Tin, English hian lehkhabu sawm vel lai a hming chuan ka tichhuak tawh a, research paper ang chi hi min chhuahsak nual tawh bawk.

Chutia sawi takah chuan, 'Mizo zingah seminar paper ziak tam ber i ni awmin an sawi a, a dik em ?
Ka hre lo le. Seminar paper hi Mizo tawngin 100 vel, sap tawngin 50 vel ka ziak tawh a. Mizoram pawnah hian vawi 30 vel chu seminar paper ka lo chhiar ve tawh a, mahse, ka phak tawk hi chu a hniam khawp mai.

Lehkhabu i ziak hnem hle tawh a, 30 chuang a ni awm e, sum leh pai emaw thil dangah emaw a hlawk em?
Hnampuiho ang chuan hlawkpui hluah lo mah ila, a thlawn chu a ni bik lo. Entirnan, Indian Literature (Journal)-a ka thu thawhte avangin cheng singhnih dawn lai ka dawng a. Bombay Midday hovin ka Folk Tales an lo chhuah chhawn avangin cheng sing chuang fe min rawn thawn bawk a. Dhaka atangin ka thuziak Bengali-a an lo chhuah chhawn mante ka'n dawng nawlh a, hlimawm ve tak a ni.

A bua chhuakte pawh hian eng hlawkna emaw chu min pe ve zeuh zeuh. Chu'ng piah lamah chuan ram leh hnam tana ka thawh (contribute) ve niin ka hria a, ka vui lem lo khawp.

Mizo Literature zirtirtu i ni a, a zirlaite hian an tui tak takin i hria em?
Kum 1996 atang khan Mizo MA kan zirtir tan a, tun thleng hian mi 150 vel laiin an zo ta a. Chu'ng zinga zaa 70 chuan an zir zawh hnu hi chuan an tuipui tak takin ka hria. An tui theih dan tur hi kan zawnpui deuh reng bawk a, kan hlawhtling thawkhat chuan ka hria.

Mizo Academy of Letters hruaitu zinga mi i ni a, mi thenkhat hian he pawl hi an duhkhawp lo viau a, hei hi i pawm em?
Pawm e a, kei pawh hian ka duhkhawp lo thin alawm.

Mi thenkhat ngaihdanin, MAL chu history leh culture lama tuimite an ni a, literature fir tak tak an tuipui lem lo tih te a ni a, i hmuh danah chu chu a dik em?
Dik ang reng khawp ang. Kei phei hi chu thenkhat chuan min ning viau tawh ang. Nia, history leh culture lamah an tui a, tawng an tuipui bawk a. Literature nia an hriat chu history leh culture bawr hi a ni tlat mai a. A 'literature fir' han tuipui deuh chu mi pahnih khat bak awm a harsa rih. A khawng foh mai a, han kaihnem mai chu la har tak a ni. Tlem tlem chuan hma chu kan sawn hret hret alawm. Tunhma ai chuan kan hotute pawh an khawhawi a zau viau tawh e, beidawng lova tan kan lak zel erawh a pawimawh khawp mai.

Mizo Literature hmasawn zel nan engnge tul?
A hmasa berah chuan literature hriatthiam, a nihna hriat leh a kil dik atanga thlir a pawimawh hmasa ber a. Thuziak mite chawikan a tul bawk. State Award for Literature te hi thlur hrang hrangah sorkar hian kum tin emaw, kum 5 danah emaw pawh siam ve ta se, chuan, chu chuan mi tam tak a chawk thovin ka ring. Mipui nawlpui hian ziakmite ngaihsanna hi an nei lem lo. Ngaihsanawm tur zawnga phochhuahna hi a awm mawlh lo bawk nen. Mizoram Publication Board lamte pawh hi thuam chak lehzual deuh se chuan kan thu leh hlate pawh hi a pung chak hlein a rinawm.

MP-ah 2004 khan i ding tawh a, politics-ah hian i tui reng em ? Writer hi politician tha tak a nih theih i ring hrim hrim em ?
Nia, mipui ngenna avangin 2004 khan ka'n ding ve chhin kha a ni a, ram leh hnam thatna tur ngaihtuah thinsa hrim hrim ka nih avangin, thlantlin chu lo ni ve ta ila, ka tang mar tha ngawtin ka ring.

Mipui leh vantlang rawngbawl chu Pathian rawngbawlnaa ka ngaihsa a ni a. Ni ve ta ila, MP tha tak, Zoram mipui hmakhaw ngai tak nih ngei ka tum ang. Writer nihna nen a inkalh vakin ka hre lo. Nehru te, Vajpayee te, Kalam-a teho pawh writer tha tak an ni a, sapho zingah pawh politician-cum-writer hi an awm nual a ni. Thil inkawp rem lo zawng a ni bik lo vang.

Thuziakmi zingah tute nge i ngaihsan?
Sap zingah chuan playwright-poet ropui William Shakespeare, TS Eliot leh Sophocles te kha ka ngaisang a, India writer-ah Rabindranath Tagore leh Girish Karnad te, Mizo zingah chuan Lalzuithanga, L Biakliana leh Kaphleia te pathum kha an ngaihsanawm riau.

Read more...

Friday, April 3, 2009

Ziakmite Khawvel

Thu leh hla hmanga Zofate awi tlei thintu James Lianmawia chu kum 73 mi niin March 15, 2009 zan dar 11:45 khan cancer natna avangin Chaltlanga a chenna in-ah a thi a nih kha. Ziakmite Khawvel hian he mihrang hi kawm a tum rauh rauh reng a, mahse, rin aiin van lam an lo hmanhmawh a, kawm hman lohvin a liam ta vut mai!

James Lianmawia hi Mizo zingah lehkhabu letling hnem bera sawi a ni a, English novel 100 chuang fe a letling. Lehkhabu leh article lamah pawh kutchhuak a ngah hle. A lehkhabu hnuhnung ber chu “Nun Khawhar” tih a ni a, 2001 khan a ziak a ni.

JF.Laldailova te nen tual an chai za thin a, an vanglai chuan Zawlkhawpui hi an al hneh hle thin awm e.

Tun tumah hian amah thlah nan - a kutchhuak pakhat kan rawn tarlang e. Sabereka Khuangkaih, 1998 January chhuaka mi chhuahchhawn a ni.



Hmangaihna
- James Lianmawia

Tirhkoh Paula chuan, ‘Hmangaihna’ awmze dik tak chu I Korinth 13-ah khan chiang takin min lo hrilh tawh a: ‘Hmangaihnain a dawhthei a....engkim a tuar chhuak thin,’ a ti sak sak mai a nih kha. Hmangaihna nei lo mi tan chuan engkim mai hian sawngsawhlawtna nei hauh lo ang hialin, darbenthek ri mai mai nen a intehkhin mai.

Awle, Hmangaihnaah hian chi hrang hrang a awm a. Tuna kan sawi tum tak mai hi chu Nula leh Tlangval (Mipa leh Hmeichhia) inkara ‘Hmangaihna’ saphovin ‘Love’ an tih hi a ni.

Pu KC Lalvunga, IFS requiescat in peace-kha a dam laiin, ‘Ka u, Thirsakawr kha ka ziak vak mai tur ania,’ ka ti a. A ni chuan ‘Ziak ta che’, a ti a. Mahse ka ziak ta lem hlei lo va, mi a kalsan tawh hnuah hian ka han ziak hnuhnawh leh si teh ang.

Tlangval Lalvunga kha Aizawl lal fapa a ni a, Nula Dari erawh Hmeithai fanu a ni thung. Chu tlangval chuan Venghlui-a an lakhuihthei huan a thlawh laiin, lehkhathem chhete maiah hian kutziak pherh ning neng hi naupang pakhat hian a rawn pe a. Chutah chuan: ‘Nang zawng lalfapa i ni a, kei lah hmeithai fanu mai ka ni si a. Kan inneih a rem awm chuang tak tak si lova, chuvangin hei tlangval ka zui ta mai. Mahse i tan ka la thianghlim e. Ka hmangaih che: Dari’, tih hi a ni awm ta e. Tlangval Lalvunga, Matric Exam zo result nghaklai chuan, a thuthlawh chu a paih dawrh a, a thirsakawr a la a, a hnathawh kawr pawh chu thlak hman tawh chuang lovin Silchar tlangdung a a hmangaih ber an tlan liampui mai tur chu ngai ngam lovin, a um ta ngat ngat mai a. A vanneih a siamin chu nulate lo chuanna motor lian chu Sihphir chhovah khian a lo chhe hlauh mai a. Tlangval Lalvunga chuan, ‘Dari, lo chhuk rawh’, a han ti tuar a. I he hauh lovin chu nula lah chu alo chhuk thla ve mai a. Tichuan thirsakawr chuan chu nula leh tlangval inhmangaih chu in lamah a inphur haw leh ta a.

Tlangval Lalvunga chuan a pa Aizawl lal, Hrawva hnenah chuan hmeithai fanu a hmangaih chu nupui atan neih a dil ta ngat ngat mai a. Chutiang chuan ‘Zikpuii Nu leh Pa ‘ lo ni ta te chu fanau maltluan chawi turin khuanu bahsam suih an lo ni ta a ni. Lasi thawnthu dang ang bawkin ....and they lived happily ever after....

Khawhar lai takin Robert Browning -a chu a pindan chhungah chuan a tei kual rak rak a, atan chuan he khawvel hi a ruak ni ringawtin a hre tawh mai. A dawhkana lehkha themah chuan ti hian a han ziak ta chawt a:
‘What life has brought to me, Nothing but thirsty-three.’
Chutah valupa kum sawmthum-pathum mi chuan nula pakhat, ala hmelhriat ngai reng reng loh, Miss Elizabeth Barret-i poem phuah ‘How do I love thee’ tih chu a han hmu thut a:
"How do I love thee? Let me count the ways.
I love thee to the depth and breadth and height
My soul can reach...........
‘If God choose, I shall but love thee better after death."

Chu poem duhawm tak mai a han chhiar meuh chuan, Robert Browning-a chu a inngaihtuah vang vang a, chu nula a la hmelhriat ngai hauh loh hnenah chuan lehkha a thawn ta chawt mai a:

"I love your poems, and I love you too, Miss Barret," Chu love letter te reuh chuan inhmelhriatna a rawn neih tir a; chu inhmelhriattirna chuan inhmangaihna a rawn thlen a, chu inhmangaihna chuan nupa-ah a rawn chan ta a nih kha.

He khawvelah hian Hmangaihna Biahthu (Romance) hian asin ni literature ropui ber berte pawh hi rawn siamchhuak. Nepoleon-a’n Josephine hnena Love letters a thawn te, Sir Winston S Churchill-a ‘My Darling clemmentine’ te leh Jawaharlal Nehru-a'n a fanu hnena tan in atanga lehkha a thawnte: "...dear to the sight, dearer still when sight is denied’ te i chhiar tawh ngai a nih chuan i hre ngei ang.

He hmangaihna te reuh hi a ni, Samuel Taylor Coledridge-a chuan a pui bera a dah ni.
"All thoughts, all passions, all delights,
Whatever stirs this mortal flame;
All are but ministers of love, And feed his sacred flame."

Kan Lal Isua meuh pawh khan he Hmangaihna hi asin khawvela a lo kal chhan. I awih loh chuan mi hnial rawh. Hniak khat pawhin ka tawlh lovang.

Chu Hmangaihna chuan nuthlawi& pathlawi pawh a thliar chuang lo; a thlei dang thei ngang lo asin. Pu Rokima chuan: "Kei ka tan i hlui (ngai) lo'ng e," a ti a nih kha. Shakespeare-a pawhin: "Age cannot wither her, Nor customs stale her infinite variety," a ti thlawt mai a ni lo'm ni kha.

Mahse hmangaihna hi a tluantling vek thei thin lo. ‘Hmangaihna vanduai’ zawng a awm thei na meuh mai. John Ketas-a chuan Fanny Brawne chu a hmangaih tawp thang:
"O breathe a word or two of fire!
Smile, as if those words should burn me,
Squeeze as lovers should-O kiss And in thy heart inurn me!
O love me truly!" a ti lawm lawm a nih kha.

Mahse chu tlangval khawngaihthlak tak mai chu kum 26 mi chauh a la nih laiin, chutih laia natna khirh tak mai, TB (consumption) chuan a rawn tlak buak ta tlat mai si! "Fanny" chu:
"And when I feel , Fair creature of an Hour!
That I shall never look upon thee more’
(Thinlungah a man, Hmeltha Dawntuai chimloh! Dar ang ka tawng leh dawn lo reng che hi) tiin a au lawm lawm a. Chu ‘Thihna Khuma zal chung chuan a tan hian khawvel hi a ruak nia hriain, mal ngawih ngawih hian a hre ta a:
"...then on the shore
Oft the wide world I stand alone, and think
Till love and Fame to nothingness do sink!"
(......piallei zau hi mahriaktein ka vakvai a, menah Ka thlak zo ta: Hmangaih leh Hmingthanna!) a ti ta hlawl mai a nih kha.

Poet te chuan, "Hmangaihnaah" hian hmingthanna an lo zawng thin a lo ni reng mai! Lord Byron-a chuan a hmangaihin tling ve zova a ngaih phawt chuan, chu chu a tan chuan hmingthanna niin a hria a, tawk a ti a ni:
"O, Fame! If I e’er took delight in thy priaises,
‘Twas less for the sake of thy high sounding phrases;
Then to see the bright eyes of the dear one discover
She thoutht that I was not unworthy to love her."

Robert Browning-a pawhin thih hnua la hmingthanna tur inziak tial biai buaite ai chuan vawi khat dang chauhin, a Hmangaih nena lamtluang chhui dun leh chu a thlang zawk a:
"There’s many a crown for who can reache
Ten lines, a stateman’s life in each!
The flag stuck on a heap of bones
A soldier’s doing! What atones!
They scratch his name on the Abbey Stones.
My riding is far better by their leave."


Kan tunlai nula leh tlangval hmangaihna tih ve te hi zawng a ‘tawng’ zo tawh niin a lang a. ‘Hmangaihna Nunrawng’ phuahtu pawh kha a thiamawm e. Mahse khing kan han sawi tak atang khi chuan ‘Hmangaihna Nunrawng’ a awm thei lo niin a lang. Hmangaihna a ni lo tawp a ni mai. (What that poet knows about ‘Love’ can be written on a postage stamp, i tihsak mai teh ang.)

Wordsworth-a chuan ‘Hmangaihna’ chu mi rethei te zingah hianin awm zawkin a hria a ni ang chu: "Love hath he found in huts where poor men lie," a ti a nih kha. Chumi zulzui chuan, kei pawhin: "Let the rich and querrelsome people live in their corrupted Babel Towers. I prefer to live under a thatched roof, where love dwells," ka han tih ve rawk ni.

(He ka thu leh hla hi lehkhathiamte zinga rawn chhamchhuak ka ni bawk a, sap tawng ka hmang hnem ta hle mai. Kan inhrethiam a ni ang chu. Kan literature lo chhuahna bul ni miau si hek!)

Shillong-a lehkha zir, lungleng reng renga a hun hmang liam ta kha. Tlangval Kaphleia em ni kha? A ngaihzawngin pasal a nei dawn tih thirhrui lehkha a hmu thut mai a. A ngaihzawng mi tawna khualkhuaa khiangawi tur lo dang tur chuan "eng" han tih phakna rual ni tawh hek suh. motor kawng te a la awm fumfe si lo nen: "Chhuak lo zawk se, vawiin ni chu, Ngurannemi zamual liam nan..." a ti ta ngawih ngawih mai a nih kha.

Mahse tuk dang ang bawkin chungturni a lo her chhuak leh tho si. A bialnu pasal nei tur han kal ta hnak hnak mai chu a mitthlain a han inhmuhtir a:
"Lalngo, zamual i liam dawn maw?
Mualpui nuar la, kal lai kham rawh..." a ti zui lawm lawm mai zawng a nih kha.

Inhmangaih ngawih ngawihte pawh hi he ‘Inthenna Khawvel’-ah hi zawng run hmunah a len dun theih loh chang a tam. ‘Fam’ inchansan mawlh mai hi a ‘goal’ a ni tawp mai. A tihngaihna dang a awm tawh lo.
"Ka la thlakhlelh em avangin banah ka chelh a,
A awma beiin ka tahawh a,
'Cham rih rawh aw’ tiin ka ngen tak lawm lawm a.
Beiseinain a marphu ka chhiar a,
Mahse ani chu a dai riai riai a, dairial a chang zo ta: ZawlkhawHermawii!"

Read more...