Mizo thu fingin”Hmeichhe thu, thu ni suh. Chakai sa, sa ni suh” te an lo ti thin a. Hmeichhe thu chu engah mah an ngai lo mai ni lovin thu takah an ngai lova, mihringah pawh an chhiar lo emaw ni tih theih tur khawpin hmeichhia hi an ngai nep a. Hetia hmeichhia te an ngaihsan loh leh an dah pawimawh loh em avang hian khawtlangah hmeichhia ten pawimawhna leh dinhmun tha an chang ngai lova, ngaihnep an hlawh viau thin a ni.
India ramah pawh hian hman lai atang tawhin hmeichhiate hi endawng leh dahhniam an ni thin a. Thiltihna reng rengah dinhmun tha an chang ve ngai lo. Amaherawh chu, kum zabi 19-na chho velah khan hmeichhia te dinhmun chawikang tur hian nasa takin beih a ni chho tan a. Tunah hi chuan mipa ten hmeichhiate hi kawng thenkhatah chuan kan tluk lo tan a ni chho ta zawk hial mai. Kum 1857 a India sipaiho British laka an helna(sepoy Mutiny) ah pawh khan Rani of Jhansi kha India mite hruaitu zingah a langsar hle a nih kha. India in British ho awpna laka tanga tal chhuah tum a a beih(freedom movement) lai pawh khan India hmeichhia te hi a thawh hlawk ber pawl an ni chho tawh a. Amaherawh chu, anmahni ah indahhniamna an neih thin avangin harsatna an tawk fo thin. “India hmeichhiaten an hriatthiam hunah leh an duh hun hunah India hi British-ho awpna ata a chhuak thei” tiin Mahatma Gandhi chuan hmeichhiate chona thu a lo sawi tawh a. Heta tang hian India in zalenna a sualna kawnga hmeichhia te tangkai dan tur leh an thawhhlawk theih tur zia a lang a, an han beih ve tak tak chuan Pu Gandhi-a hian a lo sawi dik zet mai a tih theih.
` Mahatma Gandhi khan India hmeichhia te chu, India in zalenna a sualna kawng a lo inkuangkuah bik mai lova, a tak tak a tel ve turin a sawm thin a. Kum 1920 hnu lamah chuan zalenna sualtute zingah hmeichhe hming a lang ta nual reng a. Chung zingah chuan Madame Cama, Kasturba (Gandhi a nupui), Sister Nivedita, Annie Beasant, Pandita Ramabai, Sarojini Naidu, Kamla Nehru, Maniben Patel, Vijayalaksmi Pandit, Sucheta Kripalani, Aruna Asaf Ali, Prabhavati Devi leh mi dang tam tak an tel a. An ni ho bakah hian Durga Bhabhi, Satyavati Devi, Khurshed Ben, Lado Rani Zutshi, Usha Mehta, Pritilata Waddedar, Ramabai Tambe, Basanti Debi(CR Das-a nupui) te pawh an bang bik lo.
Indian National Congress(INC) din chhoh tirah te khan India hmeichhiate hi politics ah an la inrawlh nasa lem lova. An tel pawhin a hming deuh chauh a ni awm e. Amaherawh chu, kum 1890 a INC Session ah chuan Kadambini Ganguli, Calcutta University atanga hmeichhe graduate hmasa ber, chuan thusawina hun a chang ve tlat a. Ani hi Hmeichhiate tan a kawng sattu hmasa kan ti thei awm e. Heta tang hian India hmeichhiate hi politics ah a kul a tai ah an inrawlh chho ve tan ta a ni.
Madame Bhikaji Cama hi hmeichhe zingah chuan tha thawh hmasa tu pawl a ni bawk awm e. Pu Gandhi-a rawn lan tak tak hma, kum 1907- a International Socialist Conference, Stutgart(Germany)ah khan Sardar Singh Rana te kaihhruaina in India hnam puan zar a lo pawt pharh tawh a. Hetih lai hian kum 46 mi a ni. Hemi tum hian India khua leh tui te chona thu tha tak a sawi a, “he flag hian India ram zalenna a entir a, Indian martar- te thisen a tih thianghlim/ hlan a lo ni tawh a. Vawiin ah hian India khua leh tui, nula leh tlangvalte u, lo tho chhuak ula, India zalenna puanzar hi chibai rawn buk rawh u’ tiin. Hemi tum hian conference a tel zawng zawngin India hnam puanzar hi chibai an buk a ni. Madanlal Dhigra, kum 22 mi, India ram zalenna tur atan a nasa tak a lo thawk ve tu leh London- a Engineer zirlai chu, kum 1909- a khaihlum a nih pawh khan, a ui thu a sawi chhuak hial a, ‘hetiang ram tan a mi thahnemngai leh huaisen hi tun dinhmun a India ram mamawh ber te an ni’ a ti. A hnu deuh ah, thian pakhat, Virendranath Chattopadhyay nen, Berlin, Germany atangin chanchinbu pakhat, Madan Talwar an tichhuak a, hei hi India mite tan chuan than harhna meichher chhi tu a lo ni ta. India thalaite an lo thanharh a, mahni ram vei na chang an hriat theihnan nasa takin hna a thawk a. “Ram dang mi te awpbehna ata talchhuak tur a beihna hi huaisenna dik leh ram leh hnam hmangaihna a ni” (successful rebellion against foreign rule is patriotism) a ti thin. A hunlai hian mi tam tak chuan ‘Mother of Revolution’ tiin an ko hial thin.
Annie Beasant hi India mi chu ni chiah lo mahse, India ram zalenna sualna kawngah hian hmeichhiate zingah chuan a langsar pawl tak a ni awm e. Kum 1893 ah India ramah lo lutin Theosophical society pawlah a tel nghal a. Kum 1914- ah Indian National Congress zawm lehin a kul a taiah tangin politics a khel chho tan a. Nitin chanchinbu pakhat ‘ New India’ a ti chhuak a. Mrs. Annie Beasant hian Congress party tan nasa takin hna a thawk a, British leh India chu inrem tak a an awm theihnan tan ala bawk a. India chu British-ho awpna lak ata chhuak a, mahni a ro inrel a awm theihnan tan a la bawk a, ‘All India Home Rule Leaque’( a hnuah National Home Rule Leaque tih a ni. Msl.) a din a, hruaitu dang - Bal Gangadhar Tilak, H.B. Mandavale, Kanji Dwarkadas, Umar Shobani etc. te nen chu Home Rule Movement chu an bei chho ta a ni. Kum 1917 bawr chho vel kha a vanglai a ni awm e.
Satyavati Devi pawh hi kum 37 mi a nihin kum 1945 khan a thi a, a dam chhung hun tawite ah hian kum 12 chhung tawp mai Jail -ah a hun a hmang. Mahatma Gandhi hova Civil Disobedience Movement-ah khan a kul a taiah a tang a, British-ho bungrua leh ram dang thil hrim hrim han tihchhiat a, han boycott vel te kha nuam a tiin , a thawh hlawk hle reng a. Amah hi mahni ram thil te ngaisang mi a ni. Lado Rani Zutshi leh a fanu te pahnih - Janak Kumari Zutshi leh Swadesh Kumari Zutshi te pawh hi Civil Disobedience Movement-ah a hnar kaitu pawimawh tak an ni pha bawk. Anni kaihruaina hian ‘women satyagrahis movement’ kha an ti lar a, kawr hring ha in lukhum var an khum far mai a. India zalenna atan a an hnathawh a lang sar hle.
Bombay lam atang a rawn chuak, Usha Mehta hi Quit India Movement lai a mi tangkai tak a ni pha a. Radio hmangin, a rukin thu a puang darh thin a. ‘Voice of freedom’ tih thin a ni. Dr. Ram Manohar Lohia meuh pawhin ‘hmeichhe huaisen dangdai leh chungnung a ni’(women of rare courage and rare attainments) a ti hial.
Amah ang bawk a Quit India Movement lai a hmeichhe tangkai zet mai, Aruna Asaf Ali hi sawi hmaih chi a ni lovang. Pu Gandhi-a zirtirna(i.e. non-violence) a chawm len a ni a, Delhi-a Mayor hna lo chelh tawh a ni a, mi tam tak ngaihsan leh zah kai a ni. Dr Ram Manhar Lohia leh Jayaprakash Narayan te nen inkawpin, Indian National Congress(INC) atanga chhuakin Socialist Party an din a. India ram zalenna tura beihna ah hian a hnathawh hi a langsar pawl a ni awm e.
‘Nightingale of India’ an tih thin, Sarojini Naidu hi Pu Nehru-a kaihruaina hnuaia India zalenna sualtute zing ami a ni a. Amah hi nu huaisen leh fing, remhre tak a ni bawk. British officials leh sipai officer te pawhin an hlau em em mai a. Tum khat Sal Satyagraha an neih tumin British sipai hovin man an tum a. Ani chuan huaise takin, ‘in rawn kal hnaih chuan ka tingmit ang che u’ (don’t come near me, i will annihilate you) a ti mai a. An man ngam ta lova. Chanchin sawi tur a ngah hle a, sawi sen pawh a ni awm lo ve. Amah hi India hmeichhiate zinga state Governor hna chelh hmasa ber a ni nghe nghe.
Kum 16 ngawt mai Mahatma Gandhi- a secretary hna lo chelh tawh, Rajkumar Amrit Kaur pawh hi nu namai a ni lo. Vawi tam tak Jail bang lo zut tawh a ni a. India in zalenna a hmuh hnu, Pu Nehru-a hova Interim sawrkar ah pawh khan Health Minister a ni a. India hmeichhiate zinga Central Minister hmasa ber a ni.
‘Iron Lady’ an tih ve mai, Durgabai Deshmukh hi salt satyagraha vel lai a a hnarkaitu te zinga pakhat a ni bawk. Chanchinbu ‘Andhra Mahila’ a enkawl a, hei hian hmeichhia te freddom movement-a an thawhlawk theihzia leh an tangkai zia te a tarlang thin a. Hmeichhiate tan chona thu a tlangau pui nasa hle. Ani bakah hian, Ammu Swaminathan(Cheri Amma) pawh hi All India Women Conference dintute zing a mi a ni a, kum 1934- ah INC a zawm a, Quit India Movement lai kha a vang lai a ni awm e. Gandhi-a zirtirna zuitu(Gandhian) rinawm a ni. A hnu lamah chuan Constituent Assembly-ah te pawh member a ni chho ta hial bawk.
Heng kan han tarlan tak bakah hian India hmeichhe huaisen, India zalenna sualtu leh ropui tak tak te an la awm nual a. India hmeichhia te zinga Chief Minister hmasa ber - Sucheta Kripalani te, hmeichhe minister hmasa ber -Vijayalaksmi Pandit te bakah lang sar lem lo te pawh an awm bawk a, sawi kim vek sen an ni lo. India hmarchhak(northeast) ah pawh hian hmeichhe ropui tak tak, freedom movement laia tangkai tak tak te pawh an awm ve nual a.
Sawi hmaih hauh loh tur chu Manipur ami Rani Gaidinliu hi a ni. Rani Gaidinliu hi January 26, 1915 ah Manipur-ah a piang a, amah hi Naga hnam a ni. Kum 12 mi lek a nih in kum 1927 khan British ho laka helna (revolutionary movement against the British) a bei tan a, Haipou Jadonang-a hnung a zui a, ani kaihhruaina hnuaiah hian hnam rilru pu tanin ramdangmi te huatna leh duhlohna rilru a nei tan a. Kum 1931 khan a zui ber Jadonang chu British in an man a, August 29, 1931-ah an khaihlum ta mai a.Jadonang thih hnuah hian Gaidinliu chu British lak helna chu a kal chhoh pui zel a. British lam pawhin an ngaimawh chho ta hle a, Gaidinliu man thei apiang hnenah Rs. 500/- pek an tiam ta ngawt a. A tawpah October 17, 1932 khan Poilwa (Pulomi) khua (tuna Nagaland) ah an man a, damchhung lung In tang turin an ti ta a. Hetih lai hian kum 16 mi chauh a ni. Pandit Jawaharlal Nehru khan Shillong Jail-ah kum 1937 khan a tlawh a, Gaidinliu chu a ngaisang hle a, ‘daughter of the Hills’ ti a kovin “Rani Gaidinliu” or Queen of her people’ nihna a pe ta hial a ni. Kum 14 zet Guwahati, Aizawl, Tura, Shillong leh hmun dang Jail-ah te a tang kual a, kum 1947-a India in Independence a hmuh khan chhuah zalen a ni ta a ni. Jawaharlal Nehru chuan a chungchang thu hi kum 1932 khan tihian a sawi a,” Rani hnathawh hi India ram mipui ten an hriatrengna ni tur leh an chawimawi hun a la her chhuak ngei ang”( a day will come when India also will remember her and cherish her).
Ani bakah hian Amal Probha Das, Pushap Lata Das leh Anna Barua te hi Quit India Movement laia Assam leh a chhehvel a hmeichhiate huikhawm tu leh kaihruai tute an ni. Keini mizo te zingah pawh sawi hmaih hauh loh tur chu Lalnu Ropuiliani kha a ni. A huaisen zia leh mahni ramchhan tur a thih thlenga a tan ngam dan te kan hria a. Sapho/ram dangmi a huatna a lantir mai bakah khan Mizo hnam a dah chungnun zia leh a zah pui loh zia te pawh kan hre thei awm e. India zalenna sualna kawngah hian hmeichhiate thawh(contribution) hi a sang in a ropui hle a. Hun thenkhatah chuan mipa ten an hnung zui chang te pawh a awm thin. Hmeichhe pawl hrang hrang - All India Women’s Conference, Mahila Stra Raksha Samiti( Women’s Self Protection Society) etc. te pawh din a ni bawk. A huaisen zawk leh a hnarkaitu a an tan chang a tam awm e.
Read more...
Showing posts with label Thlirna. Show all posts
Showing posts with label Thlirna. Show all posts
Thursday, September 29, 2011
RORELNA DIK LEH FORENSIC
Thuhmahruai: Tun hnai maia chanchinbu hrang hranga kan thil hmuh rilru khawih tak chu Zarzokima thattua puhte finfiahna awm loh vanga chhuah an nih thu a ni a. Hetiang deuh hian tun hma pawhin finfiahna awm loh avanga thil tisualtute chhuah zalen an nih fo thu hi a hretute kan ni \heuh mai.
Pawikhawihtute hrem lohva chhuah zalen an nih hian a tuartu lam tan rilru a na a, chhun leh zan pawh sawi lova rim taka thawktu leh misual mantu police-te tan a thanatthlak bawk. Amaherawhchu, roreltu thlirna a\ang chuan finfiahna awm loh avanga mifel pakhat dik lo taka hrem palh ai chuan misual sawmkua leh pakua hrem lohva chhuah zalen pawh a \ha zawk tih a ni a. Thil tisualtute an phu tawka hrema mifel, pawisawi lote humhima rorelna dik lekkawh tur chuan finfiahna \ha a awm tur a ni. Chu finfiahna chu a sap \awng chuan 'forensic evidence' tiin a sawi theih mai awm e. Rorelna dik nei tur chuan 'forensic evidence' hi thil pawimawh tak a ni.
Rorelna khawl: Rorelna khawl kan tih mai, Justice Delivery System hian ke pathum, pawimawh tak tak a nei a, chungte chu- Police, Judiciary leh Forensic-te a ni. Heng rorelna khawl ke pathumte hi an pawimawh dan a inchen vek lo a nih pawhin a pawimawh lo ber erawh a awm bik lo ang. An pawimawh dan chu Mizo khawsak phunga lungthu pathum ang mai kha a ni. Police te'n thil tisualtute theih tawp chhuahin an zawng a, an chhui a, an man veleh court-ah an thlen a. Chutih laiin forensic lamin science thiamna hmangin thil tisualtu nia puhte thiltih a nih leh nih loh finfiahna an lo zawng ve char char a. Chu an finfiahna hmuhchhuah hmang chuan court-in rorelna a siam ta \hin a ni. Fiah ret rawtin sawi ta ila- rorelna dik siam turin eng pawl pawl emaw te'n kawng an zawh bung bung lam a ni ber lo tihna a nih chu.
Thil thleng chanchin pakhat chauh han sawi ta ila. Kum tam pawh a la liam lo, Mizoram khaw pakhata hmeichhe pakhat chu a inchhungah thah a ni a. A hmunah hian police lam leh forensic expert-te an tih tur ve ve ti turin an kal hlawm a. Chu lai hmuna awm mi pakhat chuan a tih ngei a nih thu a sawi a sawi mai a. Mahse chu pa inpuanna chu police-te lu tihaitu mai chauh a ni. Vanneihthlak takin forensic expert te'n thil pakhat hmuh an nei hlauh mai a. Chu thil pakhat a\ang chuan a titu tak zawk chu midang daih a nihzia finfiah a ni a, rorelna dik hlenchhuahin a awm ta a ni. Hetiang thil hi sawi tur tam tak a awm a, sawi sen a nih loh bakah sawi vek chi a ni lo.
America ramah chuan forensic evidence hi an ngai pawimawh khawp a, forensic finfiahna a awm phawt chuan 'investigation' ti lem lo pawha hremna order an tihchhuah chang te pawh a awm \hin. Hei hi India ram tih dan phung nen chuan a inhlat hle a ni. Chutih laiin forensic finfiahna awm lem lo pawha \ha tak leh dik taka 'judgment' siam theih thil pawh a awm tho mai tih chu hriatsa a ni a.
India ram Dan: India ram dan kan en chuan CrPC Section 163-na chuan police officer te'na tharum hmanga mi an dawp a phal hauh lo tih kan hmu a. Tharum thawha mi dawp police officer-te chu kum 10 thleng tantir theih an nih thu IPC section 331-ah kan hmu a. Chu mai a ni lo, police hmaa inpuanna hi court-ah thu tlinga ngaih tur a ni lo tih pawh Evidence Act Section 25-ah kan hmu bawk. Hetiang taka mihring dikna chanvo dan rorelnain a humhalh avang hian forensic evidence hi court hmaah a hlu em em a, a \ul nia a lan phawt chuan court hmaah ngei forensic expert-te pawh an thil hmuh leh hriatte sawi tura koh theih an ni. Forensic scientist-te nihphung leh hnathawh dan tur hi CrPC section 293-ah hmuh theihin a awm.
Heng avang hian sorkar laipui leh National Human Rights Commission chuan forensic unit hi state tina a awm ngawt hi a tawk mai lo a, district zawng zawngah a awm vek tur a ni a ti a. District tina a awm loh chuan crime scene thleng phakin hna a thawk thei dawn lo a, rorelna dik a awm thei dawn lo a ni.
Tunlai hian sorkar laipuia chief forensic scientist, Dr VK Kashyap chuan forensic tihchangtlunna tura North East ho hmalaknate a duhkhawp lo hle a, sorkar laipui hnuaiah awm vek se a \ha ber ang tiin hma a la mek a. Hei hi North Eastern Council phei chuan a thuphungin a remti tawh a ni awm e, Home ministry-ah pawmpui turin thlen leh a ni ang a, a tawp berah chief minister \heuhte remtihna lak leh tur a ni ang. Chief Minister remti lo pakhat chauh pawh an awm chuan he thil hi a hlamzuih mai ang tih chu hlauhawm tak a ni.
Technology thar: Forensic DNA hmuhchhuah a nih hmain David Shephard chu pawngsual thubuaiah 1984 khan dik lo takin jail tantir a ni a. Tichuan Forensic DNA te hmuhchhuah niin, kum 12 lai hrehawm taka tantir a nih hnuah New Jersey Court chuan DNA hman te a lo phal ve ta a. A case chu DNA hmanga chhui \ha leh turin a ngen a. Chuta an thil hmuhchhuah tak chu pawngsualtute chu mi pahnih niin an DNA-te chu David Shephard-a DNA nen chuan a inmil hauh lo mai a. Tichuan DNA avangin jail a\ang chuan zalenna a lo chang ta a, dik lo taka kum 12 tantir a nih avangin sorkarin dollar 240,000 lai compensation a pe nghe nghe.
Dik lo taka hrem, DNA vanga jail a\anga chhuahtir hi America ramah chuan an tam khawp mai a, association din tham, mi 200 dawn lai an tling a; an zinga 13 phei chu khaihlum tura tih te an ni nghe nghe.
Australia-ah pawh DNA Technology avang hian Case 7000 dawn lai chu chhui \hat leh tur an ti. DNA aia Technology tharlam leh tunlai zawk forensic khawvelah hian sawi tur a tam tawh mai, amaherawhchu, DNA Technology aia \ha zawk anga sawi tur chu a la awm mai lo rih zawng a ni e.
He Technology ropui tak hian India ram pawh a tuam hneh ta viau a, India hmarchhak state pahnih, Assam leh Tripura te pawhin an nei ve ta reng mai. Rorelna dik hlenchhuak tura a pawimawhzia kan hriat avang hian Mizoram pawhin he DNA Technology hi nei ve se tih hi kan duh dan \heuh a ni awm e.
Tuna kan dinhmun: Tun dinhmuna Mizoramin rorelna khawl ke pathum (Police, Judiciary, Forensic) a neih dan han thlir thuak ila. Police lam hi 12200 vel an ni a, chu chu Mizoram Population nena khaikhin chuan police pakhatin mi 82 zel a veng angin a chhut theih a. Battalion 8 leh police station 30 velah inzar pharhin Mizoram hi min tuam a. Duhthusam pha chiah lo mah se kan changtlung khat alawm he lamah chuan tih mai theih zawng a ni awm e.
Judiciary lamah hian nikum lawk atangin Separation of Judiciary hmang \anin tunah hian judicial officer 34 vel an awm bakah officer dang 32 lai lak thar mek a ni a. Hetiang zat judicial officer bakah Gauhati High Court Bench awm nen chuan kar lovah judiciary lamah chuan kan changtlung thuai awm e.
A ke pathumna forensic lamah tunah hian forensic expert 14, discipline 7-ah an awm a, chungte chu- Ballistics-te, Fingerprint-te, Serology-te, Chemistry-te, Document-te, Toxicology leh Photography-te a ni a. Discipline pawimawh leh \ul tak tak heng, DNA, Cyber Forensic leh Lie Detector-te hi an la nei lo a; tin, Aizawl tih loh district dangah Forensic Unit bun a la ni lo bawk.
Heti ang dinhmuna kan awma District danga forensic unit kan neih loh reng chuan finfiahna a awm lo tiin misual pawikhawih chingte chhuah zalenin an awm zel ang tih a hlauhawm hle a. Rorelna dik kan duh chuan heng rorelna khawl ke pathum te hi an vaia an changtlun vek hi thil pawimawh hmasa chu a ni.
Read more...
Pawikhawihtute hrem lohva chhuah zalen an nih hian a tuartu lam tan rilru a na a, chhun leh zan pawh sawi lova rim taka thawktu leh misual mantu police-te tan a thanatthlak bawk. Amaherawhchu, roreltu thlirna a\ang chuan finfiahna awm loh avanga mifel pakhat dik lo taka hrem palh ai chuan misual sawmkua leh pakua hrem lohva chhuah zalen pawh a \ha zawk tih a ni a. Thil tisualtute an phu tawka hrema mifel, pawisawi lote humhima rorelna dik lekkawh tur chuan finfiahna \ha a awm tur a ni. Chu finfiahna chu a sap \awng chuan 'forensic evidence' tiin a sawi theih mai awm e. Rorelna dik nei tur chuan 'forensic evidence' hi thil pawimawh tak a ni.
Rorelna khawl: Rorelna khawl kan tih mai, Justice Delivery System hian ke pathum, pawimawh tak tak a nei a, chungte chu- Police, Judiciary leh Forensic-te a ni. Heng rorelna khawl ke pathumte hi an pawimawh dan a inchen vek lo a nih pawhin a pawimawh lo ber erawh a awm bik lo ang. An pawimawh dan chu Mizo khawsak phunga lungthu pathum ang mai kha a ni. Police te'n thil tisualtute theih tawp chhuahin an zawng a, an chhui a, an man veleh court-ah an thlen a. Chutih laiin forensic lamin science thiamna hmangin thil tisualtu nia puhte thiltih a nih leh nih loh finfiahna an lo zawng ve char char a. Chu an finfiahna hmuhchhuah hmang chuan court-in rorelna a siam ta \hin a ni. Fiah ret rawtin sawi ta ila- rorelna dik siam turin eng pawl pawl emaw te'n kawng an zawh bung bung lam a ni ber lo tihna a nih chu.
Thil thleng chanchin pakhat chauh han sawi ta ila. Kum tam pawh a la liam lo, Mizoram khaw pakhata hmeichhe pakhat chu a inchhungah thah a ni a. A hmunah hian police lam leh forensic expert-te an tih tur ve ve ti turin an kal hlawm a. Chu lai hmuna awm mi pakhat chuan a tih ngei a nih thu a sawi a sawi mai a. Mahse chu pa inpuanna chu police-te lu tihaitu mai chauh a ni. Vanneihthlak takin forensic expert te'n thil pakhat hmuh an nei hlauh mai a. Chu thil pakhat a\ang chuan a titu tak zawk chu midang daih a nihzia finfiah a ni a, rorelna dik hlenchhuahin a awm ta a ni. Hetiang thil hi sawi tur tam tak a awm a, sawi sen a nih loh bakah sawi vek chi a ni lo.
America ramah chuan forensic evidence hi an ngai pawimawh khawp a, forensic finfiahna a awm phawt chuan 'investigation' ti lem lo pawha hremna order an tihchhuah chang te pawh a awm \hin. Hei hi India ram tih dan phung nen chuan a inhlat hle a ni. Chutih laiin forensic finfiahna awm lem lo pawha \ha tak leh dik taka 'judgment' siam theih thil pawh a awm tho mai tih chu hriatsa a ni a.
India ram Dan: India ram dan kan en chuan CrPC Section 163-na chuan police officer te'na tharum hmanga mi an dawp a phal hauh lo tih kan hmu a. Tharum thawha mi dawp police officer-te chu kum 10 thleng tantir theih an nih thu IPC section 331-ah kan hmu a. Chu mai a ni lo, police hmaa inpuanna hi court-ah thu tlinga ngaih tur a ni lo tih pawh Evidence Act Section 25-ah kan hmu bawk. Hetiang taka mihring dikna chanvo dan rorelnain a humhalh avang hian forensic evidence hi court hmaah a hlu em em a, a \ul nia a lan phawt chuan court hmaah ngei forensic expert-te pawh an thil hmuh leh hriatte sawi tura koh theih an ni. Forensic scientist-te nihphung leh hnathawh dan tur hi CrPC section 293-ah hmuh theihin a awm.
Heng avang hian sorkar laipui leh National Human Rights Commission chuan forensic unit hi state tina a awm ngawt hi a tawk mai lo a, district zawng zawngah a awm vek tur a ni a ti a. District tina a awm loh chuan crime scene thleng phakin hna a thawk thei dawn lo a, rorelna dik a awm thei dawn lo a ni.
Tunlai hian sorkar laipuia chief forensic scientist, Dr VK Kashyap chuan forensic tihchangtlunna tura North East ho hmalaknate a duhkhawp lo hle a, sorkar laipui hnuaiah awm vek se a \ha ber ang tiin hma a la mek a. Hei hi North Eastern Council phei chuan a thuphungin a remti tawh a ni awm e, Home ministry-ah pawmpui turin thlen leh a ni ang a, a tawp berah chief minister \heuhte remtihna lak leh tur a ni ang. Chief Minister remti lo pakhat chauh pawh an awm chuan he thil hi a hlamzuih mai ang tih chu hlauhawm tak a ni.
Technology thar: Forensic DNA hmuhchhuah a nih hmain David Shephard chu pawngsual thubuaiah 1984 khan dik lo takin jail tantir a ni a. Tichuan Forensic DNA te hmuhchhuah niin, kum 12 lai hrehawm taka tantir a nih hnuah New Jersey Court chuan DNA hman te a lo phal ve ta a. A case chu DNA hmanga chhui \ha leh turin a ngen a. Chuta an thil hmuhchhuah tak chu pawngsualtute chu mi pahnih niin an DNA-te chu David Shephard-a DNA nen chuan a inmil hauh lo mai a. Tichuan DNA avangin jail a\ang chuan zalenna a lo chang ta a, dik lo taka kum 12 tantir a nih avangin sorkarin dollar 240,000 lai compensation a pe nghe nghe.
Dik lo taka hrem, DNA vanga jail a\anga chhuahtir hi America ramah chuan an tam khawp mai a, association din tham, mi 200 dawn lai an tling a; an zinga 13 phei chu khaihlum tura tih te an ni nghe nghe.
Australia-ah pawh DNA Technology avang hian Case 7000 dawn lai chu chhui \hat leh tur an ti. DNA aia Technology tharlam leh tunlai zawk forensic khawvelah hian sawi tur a tam tawh mai, amaherawhchu, DNA Technology aia \ha zawk anga sawi tur chu a la awm mai lo rih zawng a ni e.
He Technology ropui tak hian India ram pawh a tuam hneh ta viau a, India hmarchhak state pahnih, Assam leh Tripura te pawhin an nei ve ta reng mai. Rorelna dik hlenchhuak tura a pawimawhzia kan hriat avang hian Mizoram pawhin he DNA Technology hi nei ve se tih hi kan duh dan \heuh a ni awm e.
Tuna kan dinhmun: Tun dinhmuna Mizoramin rorelna khawl ke pathum (Police, Judiciary, Forensic) a neih dan han thlir thuak ila. Police lam hi 12200 vel an ni a, chu chu Mizoram Population nena khaikhin chuan police pakhatin mi 82 zel a veng angin a chhut theih a. Battalion 8 leh police station 30 velah inzar pharhin Mizoram hi min tuam a. Duhthusam pha chiah lo mah se kan changtlung khat alawm he lamah chuan tih mai theih zawng a ni awm e.
Judiciary lamah hian nikum lawk atangin Separation of Judiciary hmang \anin tunah hian judicial officer 34 vel an awm bakah officer dang 32 lai lak thar mek a ni a. Hetiang zat judicial officer bakah Gauhati High Court Bench awm nen chuan kar lovah judiciary lamah chuan kan changtlung thuai awm e.
A ke pathumna forensic lamah tunah hian forensic expert 14, discipline 7-ah an awm a, chungte chu- Ballistics-te, Fingerprint-te, Serology-te, Chemistry-te, Document-te, Toxicology leh Photography-te a ni a. Discipline pawimawh leh \ul tak tak heng, DNA, Cyber Forensic leh Lie Detector-te hi an la nei lo a; tin, Aizawl tih loh district dangah Forensic Unit bun a la ni lo bawk.
Heti ang dinhmuna kan awma District danga forensic unit kan neih loh reng chuan finfiahna a awm lo tiin misual pawikhawih chingte chhuah zalenin an awm zel ang tih a hlauhawm hle a. Rorelna dik kan duh chuan heng rorelna khawl ke pathum te hi an vaia an changtlun vek hi thil pawimawh hmasa chu a ni.
Read more...
CHHUNGRIL CHAKNA
Tun laiin kan hnamin engnge kan mamawh ber tiin min zawt ta se, 'Chhungril chakna' tiin ka chhang ang. Hei hi hnam te lo dinchhuahna leh ropuina a ni a, chung hnam te chuan, 'Chhungril chakna' an tlak chham hnuah chuan, an lo tla chhe leh ta thin. Khawvelah hian Civilization tam tak a lo ding chhuak tawh a, engemaw zat chu a tlu chhe leh ta reng a. Arnold Toynbee-a thukhawchang hian sawi chhawn a hlawh hle thin.
Khawvelah Civilization tlu chhe leh ta te zingah, pathum chauh chu, indona leh hripui vang a ni a, a bak zawng chu anmahni thiam loh laiu liau a ni' tih hi. Rom ram ropui tak lo tlukchhiatna an sawi thin pawh kha, chhungril lam chakna ropui tak nei thin hnam khan, chuti ang chu an lo tlak chham tak vang a ni.
Kan hnam pawh hian dinhmun khirh tak tak kan hmachhawn chho dawn a. Mi mal tin leh, a hnam a hrim hrim pawh hian, chu 'Chhungril chakna' chu kan mamawh zual sauh dawn a ni. Khawvel a changkang chho zeal, kan la hriat ngai loh thil tam tak takin nitin min rawn run zel dawn. Tuipui luang chaktak kara hnahthel ang chauh kan ni a, chhungril chakna thuk tak tak kan nei loh chuan khawvel tuipui fawn hian kan hnam hi min len bo mai dawn a ni.
Pawn lam atanga beihna hi kan la tawk zel dawn a. Pawn lama atanga beihna mah tih tawh nak alaiin, chhung lamah mizo theuh theuh, Zoram thlifimin a chawi len theuh theuh hi keimahni leh keimahni hi kan la indo zui a. Nazaret Tlangval ngei khan min hrilh tawh, 'Chhungkua leh chhungkua, ram khat theuh theuh, hnam khat theuh theuh, kan indo chuan kan chhe thuai ang a. Tin, kan hmelma te pawhin min zuam thuai dawn a ni'.
Tunah tak hi chuan, mi tin mai hian kan duh zawng zawng hi tih a neih vek kan tum a. Sum leh paiah kan huam hauh a, sawrkar hotu lu atanga ziak leh chhiar thiam mang lo thlengin dik mang lo pawhin, sum leh paia inhai vur kan hreh lo theuh a. Tu te pawh hian, ram leh hnam hmangaihna chu kan sawi theuh mai. A nihna takah hi chuan, ram leh hnam hi? tumahin kan hmangaih tak tak lo. Kan hlawkna tur theuh kan um mai? vek a ni. Mahni hmasialna hian he hnam hi a ei chhe mek a. Dinchhuah chu sawi loh, a rawih in a rawih tan ta mai em maw ni le tih turin kan kal ta.
John MC Cain-a, 2008 US Republican Presidential Candidate chuan, Republican Convention-a thu a sawi tumin, september ni 5-ah, mahni inhmangaih a, mahni hmasial thin a ni a, Vietnam war atangin, keimahni bakah thil ropui buaipuii tur a awm tih ahriat chhuah thu a sawi a. Ram leh hnam hmangaihtu a lo ni tak dan te, amah mi mal ropuina aia a ram leh hnam a hmangaih tak thute, ram tan theihtawpa chhuah tak zel thute a sawi a. 'Mahni nilo, keimahni aia ropui zawk rawngbawl hi hlimna tak tak chu a ni' (Hapiness is toserve a cause, greater than yourselves) a ti nghe nghe. Keini zawng, mahni leh mahni kan inhmangaih lutuk a, kan inti ti chhe zo a, kan hlimna pawh kan ti chhe zo ta. Mahni hmasialna leh, mahni inhmangaihna hi chhung ril lama mi chaklo te ralthuam a ni.
Patling pui pui thlengin saruak thla lak tih vel mai mai kan buai a. Sakhuana lamah pawh, kan kohhran kan duh khawp lo a. Kan kristianna te pawh hi a nihna takah chuan, nuam tawlna atana hman kan tum ta ni ber hian ka hre thin. Chhung ril lam kan inen fiah lo fo a, kan sakhuana in min zirtir ang hian kan nung hlei thei lo thin niin a lang. Kan sakhuana hi chu sakhaw tha a ni a, a zuitute erawh hi chu kan inen fiah deuh chu angai a ni. Kristianna hi a nih dan tur dik takin kan ramah hian parchhuak se, hnam ropui takah kan ding chhuak anga, hman hmanah Switzerland of the east chu kan ni daih tawh ang.
Kan ram a dam lo a ni, ti tu te hian an ti dik chiah a. Sum leh pai leh nawmchenna thilah kan buai a, thu tak pen sanin, thu lawilo kan buai pui a, mit chakna leh beng riltamna hian min hruai bo mek a ni. Pumpui lamah chuan, kham tih ni nei loin mitin hi kan riltam a. Ritphurh inchhawk tawn turin kan Bible-in min ti a. Chu chu mizo nunhluia nunphung pawh kha niin an sawi thin. Tunah chuan, kan phur tih zan nan kan thenawmte phur kan tih rih belh chhah ta zawk a. Thu ropui tak tak chu kan sawi thin a, chhung ril lamah kan chak lo miau a, heti ang hi kan ni ta a nih hi.
He ramah hian lungawi na reng reng a awm ta lo a. Thil reng reng dik taka tih pawh a awm ta lo em ni tih tur a ni ta a. Kan tlang ram te chu a la mawi reng a, thlifim te pawh an la thaw reng a. Kan rama ni tla turte hian Assam rama ni tla tur ai chuan lung a la ti leng daih zawk a. Mihringte hi chu danglam thin kan ni miau a. He ram duhawm taka cheng te pawh hi, nun hlu leh tha? atang kan bo tan ta a tih theih hial mai. Hei hian kan sual ta vek e, kan tihna chu a ni lo a. Khawvel hnam boral tate nun phung kan ang sawt em e, tihna mai a ni. Hei hi mitin kan inbih letna tur chu a ni.
Kan chenna khawvel hi zawng a sual tawh em a. Mi dik leh rinawm nih a? har ta kan ti mai thei. Mi te an dik bik loh avang hian kan dik bik lo thin a. Chu chu, chhung ril lama mi chak lo te mizia a ni. Vanneihtluanga'n 'Nihawi par' tih a ziak a. chutah chuan tlang pakhat, pangpar tona tura hmun duhawm fa hran loah nihawi pangpar hi a lo to ve tlat mai tih a ziak a. Chu nihawi chuan, a tlakna leilung a ngaihtuah lo a, siamtuin a siam chhan angin, a phak ang tawka nalha lo par vul ve a, a nihpung lo chhuah tur? kha a lo bei ve tawk tawk mai a ni. Chu chu nun ropui chu a ni a, chuti ang mi nei tam hnam apiang chu khawvelah hian an ding chhuak mai a ni.
A tua te pawh hian mahni hming mawina chu kan zawng theuh mai. Chu chu thil sual a ni hauh lo a. Hausakna um hi thil tha lo pawh a ni chuang lo a. Pawisa ngah te hi sual a ni hek lo. Chuti ang thleng tur chuan mi tam zawk hi chuan theih tawp chhuaha kan beih hi angai thin a ni. chuti ang kan umna lamah chuan, mizote hi zawngin kan thiam ve leh ta thin lo a, kan hnam tana pawi tur zawng hian kan pal darh ta thin a. A sawh khawk chu a na hle zel a. Kan hnam hian a that pui hauh lo. Kan hnam a chhiat chuan, engmah kan ni zo dawn lo. He thudik hi kan hmuh hmaih thin a, mahni hmasial takin kan la che zel a. Tin, kan hnam hian a chhiat pui zel a. kan la tuar zel dawn khawp mai.
Mimal anga chak turte, dik turte, dingchhuak turte, chhungkua anga hlawhtling turte, khawtlang anga zahawm turte, hnam anga ropui turte hian kan mamawh ber chu, 'Chhungril chakna a ni'. Kum zabi sawmhnihn a lai hawl vel khan mi pakhat Rokunga an tih chuan hla? a phuah thin a. A hla pakhat chu, 'Ro min rel sak ang che' tih a ni. Mizo hnamin duh thlang tura hun khirh khan taka a din laia a phuah a ni.
'Kan awmdan tur ngaituah a,
Mipui kan inkhawmin
Finna ropui min pe la,
Ro min rel sak ang che' a ti a nih kha.
A nihna taka chuan, kan hnam hian tunah pawh hian duhthlan tur a nei a ni.
Israel fate Jordan lui ral an lo kai khan, Josua a lo tar ta hle a. Israel fate a ko khawm a. Israel fate chuan, meialh leh chhum dinga an mahni rawngbawltu nge, an chheh vela hnam dangte Pathian rawng chu an bawl dawn tih a zawt a. Duh a thlan tir a ni. Keini pawh hian tunah hian, he duhthlanna chiah hi kan koah a lo tla a, eng zawk nge kan thlan dawn? Mahni theuhah i inzawt ang u.
Kan hnam zaipute chuan, Pathian chatuana ata chatuana awm zel tur chu an thlang a. 'Ro min rel sak ang che' tiin an au thin. Keini paw'n? thiam taka duh kan thlan angai . Rokunga Pathian hi kan zui tak tak dawn a ni chuan, Ani chuan chhungril chakna nei thei turin min tan pui ang. Chhung lam leh pawn lam hmelma do tur kan nei tam chho zel ang; chutih hunah chuan, 'Chhungril chakna' kan mamawh zel dawn a. Chu chu, Engkim ti theia hnen atang chauhin a lo thleng dawn a ni.
'Chhung lam leh Pawn lam hmelma
Indona thleng mah se,
Hneh zel turin min pui la,
Ro min rel sak ang che'
Read more...
Khawvelah Civilization tlu chhe leh ta te zingah, pathum chauh chu, indona leh hripui vang a ni a, a bak zawng chu anmahni thiam loh laiu liau a ni' tih hi. Rom ram ropui tak lo tlukchhiatna an sawi thin pawh kha, chhungril lam chakna ropui tak nei thin hnam khan, chuti ang chu an lo tlak chham tak vang a ni.
Kan hnam pawh hian dinhmun khirh tak tak kan hmachhawn chho dawn a. Mi mal tin leh, a hnam a hrim hrim pawh hian, chu 'Chhungril chakna' chu kan mamawh zual sauh dawn a ni. Khawvel a changkang chho zeal, kan la hriat ngai loh thil tam tak takin nitin min rawn run zel dawn. Tuipui luang chaktak kara hnahthel ang chauh kan ni a, chhungril chakna thuk tak tak kan nei loh chuan khawvel tuipui fawn hian kan hnam hi min len bo mai dawn a ni.
Pawn lam atanga beihna hi kan la tawk zel dawn a. Pawn lama atanga beihna mah tih tawh nak alaiin, chhung lamah mizo theuh theuh, Zoram thlifimin a chawi len theuh theuh hi keimahni leh keimahni hi kan la indo zui a. Nazaret Tlangval ngei khan min hrilh tawh, 'Chhungkua leh chhungkua, ram khat theuh theuh, hnam khat theuh theuh, kan indo chuan kan chhe thuai ang a. Tin, kan hmelma te pawhin min zuam thuai dawn a ni'.
Tunah tak hi chuan, mi tin mai hian kan duh zawng zawng hi tih a neih vek kan tum a. Sum leh paiah kan huam hauh a, sawrkar hotu lu atanga ziak leh chhiar thiam mang lo thlengin dik mang lo pawhin, sum leh paia inhai vur kan hreh lo theuh a. Tu te pawh hian, ram leh hnam hmangaihna chu kan sawi theuh mai. A nihna takah hi chuan, ram leh hnam hi? tumahin kan hmangaih tak tak lo. Kan hlawkna tur theuh kan um mai? vek a ni. Mahni hmasialna hian he hnam hi a ei chhe mek a. Dinchhuah chu sawi loh, a rawih in a rawih tan ta mai em maw ni le tih turin kan kal ta.
John MC Cain-a, 2008 US Republican Presidential Candidate chuan, Republican Convention-a thu a sawi tumin, september ni 5-ah, mahni inhmangaih a, mahni hmasial thin a ni a, Vietnam war atangin, keimahni bakah thil ropui buaipuii tur a awm tih ahriat chhuah thu a sawi a. Ram leh hnam hmangaihtu a lo ni tak dan te, amah mi mal ropuina aia a ram leh hnam a hmangaih tak thute, ram tan theihtawpa chhuah tak zel thute a sawi a. 'Mahni nilo, keimahni aia ropui zawk rawngbawl hi hlimna tak tak chu a ni' (Hapiness is toserve a cause, greater than yourselves) a ti nghe nghe. Keini zawng, mahni leh mahni kan inhmangaih lutuk a, kan inti ti chhe zo a, kan hlimna pawh kan ti chhe zo ta. Mahni hmasialna leh, mahni inhmangaihna hi chhung ril lama mi chaklo te ralthuam a ni.
Patling pui pui thlengin saruak thla lak tih vel mai mai kan buai a. Sakhuana lamah pawh, kan kohhran kan duh khawp lo a. Kan kristianna te pawh hi a nihna takah chuan, nuam tawlna atana hman kan tum ta ni ber hian ka hre thin. Chhung ril lam kan inen fiah lo fo a, kan sakhuana in min zirtir ang hian kan nung hlei thei lo thin niin a lang. Kan sakhuana hi chu sakhaw tha a ni a, a zuitute erawh hi chu kan inen fiah deuh chu angai a ni. Kristianna hi a nih dan tur dik takin kan ramah hian parchhuak se, hnam ropui takah kan ding chhuak anga, hman hmanah Switzerland of the east chu kan ni daih tawh ang.
Kan ram a dam lo a ni, ti tu te hian an ti dik chiah a. Sum leh pai leh nawmchenna thilah kan buai a, thu tak pen sanin, thu lawilo kan buai pui a, mit chakna leh beng riltamna hian min hruai bo mek a ni. Pumpui lamah chuan, kham tih ni nei loin mitin hi kan riltam a. Ritphurh inchhawk tawn turin kan Bible-in min ti a. Chu chu mizo nunhluia nunphung pawh kha niin an sawi thin. Tunah chuan, kan phur tih zan nan kan thenawmte phur kan tih rih belh chhah ta zawk a. Thu ropui tak tak chu kan sawi thin a, chhung ril lamah kan chak lo miau a, heti ang hi kan ni ta a nih hi.
He ramah hian lungawi na reng reng a awm ta lo a. Thil reng reng dik taka tih pawh a awm ta lo em ni tih tur a ni ta a. Kan tlang ram te chu a la mawi reng a, thlifim te pawh an la thaw reng a. Kan rama ni tla turte hian Assam rama ni tla tur ai chuan lung a la ti leng daih zawk a. Mihringte hi chu danglam thin kan ni miau a. He ram duhawm taka cheng te pawh hi, nun hlu leh tha? atang kan bo tan ta a tih theih hial mai. Hei hian kan sual ta vek e, kan tihna chu a ni lo a. Khawvel hnam boral tate nun phung kan ang sawt em e, tihna mai a ni. Hei hi mitin kan inbih letna tur chu a ni.
Kan chenna khawvel hi zawng a sual tawh em a. Mi dik leh rinawm nih a? har ta kan ti mai thei. Mi te an dik bik loh avang hian kan dik bik lo thin a. Chu chu, chhung ril lama mi chak lo te mizia a ni. Vanneihtluanga'n 'Nihawi par' tih a ziak a. chutah chuan tlang pakhat, pangpar tona tura hmun duhawm fa hran loah nihawi pangpar hi a lo to ve tlat mai tih a ziak a. Chu nihawi chuan, a tlakna leilung a ngaihtuah lo a, siamtuin a siam chhan angin, a phak ang tawka nalha lo par vul ve a, a nihpung lo chhuah tur? kha a lo bei ve tawk tawk mai a ni. Chu chu nun ropui chu a ni a, chuti ang mi nei tam hnam apiang chu khawvelah hian an ding chhuak mai a ni.
A tua te pawh hian mahni hming mawina chu kan zawng theuh mai. Chu chu thil sual a ni hauh lo a. Hausakna um hi thil tha lo pawh a ni chuang lo a. Pawisa ngah te hi sual a ni hek lo. Chuti ang thleng tur chuan mi tam zawk hi chuan theih tawp chhuaha kan beih hi angai thin a ni. chuti ang kan umna lamah chuan, mizote hi zawngin kan thiam ve leh ta thin lo a, kan hnam tana pawi tur zawng hian kan pal darh ta thin a. A sawh khawk chu a na hle zel a. Kan hnam hian a that pui hauh lo. Kan hnam a chhiat chuan, engmah kan ni zo dawn lo. He thudik hi kan hmuh hmaih thin a, mahni hmasial takin kan la che zel a. Tin, kan hnam hian a chhiat pui zel a. kan la tuar zel dawn khawp mai.
Mimal anga chak turte, dik turte, dingchhuak turte, chhungkua anga hlawhtling turte, khawtlang anga zahawm turte, hnam anga ropui turte hian kan mamawh ber chu, 'Chhungril chakna a ni'. Kum zabi sawmhnihn a lai hawl vel khan mi pakhat Rokunga an tih chuan hla? a phuah thin a. A hla pakhat chu, 'Ro min rel sak ang che' tih a ni. Mizo hnamin duh thlang tura hun khirh khan taka a din laia a phuah a ni.
'Kan awmdan tur ngaituah a,
Mipui kan inkhawmin
Finna ropui min pe la,
Ro min rel sak ang che' a ti a nih kha.
A nihna taka chuan, kan hnam hian tunah pawh hian duhthlan tur a nei a ni.
Israel fate Jordan lui ral an lo kai khan, Josua a lo tar ta hle a. Israel fate a ko khawm a. Israel fate chuan, meialh leh chhum dinga an mahni rawngbawltu nge, an chheh vela hnam dangte Pathian rawng chu an bawl dawn tih a zawt a. Duh a thlan tir a ni. Keini pawh hian tunah hian, he duhthlanna chiah hi kan koah a lo tla a, eng zawk nge kan thlan dawn? Mahni theuhah i inzawt ang u.
Kan hnam zaipute chuan, Pathian chatuana ata chatuana awm zel tur chu an thlang a. 'Ro min rel sak ang che' tiin an au thin. Keini paw'n? thiam taka duh kan thlan angai . Rokunga Pathian hi kan zui tak tak dawn a ni chuan, Ani chuan chhungril chakna nei thei turin min tan pui ang. Chhung lam leh pawn lam hmelma do tur kan nei tam chho zel ang; chutih hunah chuan, 'Chhungril chakna' kan mamawh zel dawn a. Chu chu, Engkim ti theia hnen atang chauhin a lo thleng dawn a ni.
'Chhung lam leh Pawn lam hmelma
Indona thleng mah se,
Hneh zel turin min pui la,
Ro min rel sak ang che'
Read more...
Wednesday, September 14, 2011
FULBRIGHT GRANT- A THLAWNA USA-A LEHKHA ZIR THEIHNA
Fulbright Grant hi USA-a a thlawna lehkha zirna programme pakhat a ni a, United States sorkarin ram dang nena Educational Exchange (zirna) hmanga inlaichinna \ha siam a tumna hmanraw pakhat a ni. India ramah chuan United States India Education Foundation (USIEF), New Delhi-in an buaipui \hin. Tun hma chuan US Sorkar pawisa veka enkawl a nih avangin United States Education Foundation, India (USEFI) tih a ni \hin a, mahse 2009 a\ang khan India sorkarin sum engemaw zat a thawh ve tak avangin a hming hi an thlak ta a ni.
A dil dan hi USIEF website- usief.org.in ah chipchiar takin a awm tho na a, hriat a awl lehzual nan thiam ang tawka sawifiah han tum ila.
An website- usief.org.in- ah lut ila. Scroll down menu a lo lang ang a, "Fellowship for India" kha India mite en tur chu a ni. Fellowship for India han scroll khan, "For students, For lecturers & Teachers, For researchers, For professionals," etc tih a lo lang leh a. Chung zing a\ang chuan keimahni category kha thlan tur a ni. Eng category ber emaw-a kan luh khan, course hrang hrang, duration, grant benefits, application procedures, guidelines, application form download, etc tih a lo awm ang. Category-a kan course duh kan thlan fel chuan kan category duhna taka application form kha download tur a ni.
Application chungchang
He application hi dilna hmahruai (Preliminary Application), USIEF-in candidate an thlanna tur a ni. He application form-ah hian kan bio-data te, kan educational history leh thil dang tam tak tarlan a ngai a. Tin, kan zir duh subject sawi zauna leh USA khera zir kan duh chhan te ziah a ngai. Tin, hei hi tlinna leh tlin lohna hriltu leh interview board-in an en ber a nih avangin uluk taka ziah a \ha a, sap \awng dik leh \ha a pawimawh hlein ka hria.
Tin, he Application rual hian Letter of Reference, keimahni min hrechiangtu mi pathumin kan mizia, zirna lam leh kan hnathawhna lama min hmuh dan thil tel a ngai. He form hi application form-ah khan a awm nghal. Letter of Reference pathum leh kan application te chu envelope hrang te te-ah thunin, envelop lian deuhvah khungkhawmin hetah hian thawn tur a ni:
Regional Director,
Eastern Region, USIEF Regional Office
The American Center,
38A Jawaharlal Nehru Road,
Kolkata- 700 071.
Regional Office hrang hrang te'n dilna an hmuh zawng zawng chu Main Office (New Delhi)-ah an thawn leh a, India ram a\anga application zawng zawng kha an endik hnuah interview tur an thlang ta a ni.
Interview hi Delhi-a USIEF office; United States India Education Foundation, 12 Hailey Road, New Delhi-110 001-ah an ko hin. Interview kalna senso hi USIEF tum vek a ni a, pawisa hmanna receipt hmanga reimburse mai tur a ni.
Board member 10 (sawm) an awm a, member-te hian an interview turte application-a an Project Description kha uluk takin an lo enlawk a, an zawhna pawh a tlangpuiin Project aang deuh vekin a ni. Tin, US-a awm hlen kan tum lohzia te, kan thil zirchhuahte mahni rama thehdarh/hman \angkai kan tum dante sawifiah chian a pawimawh. Personal interview neih hnu chawlhkar 3 vel-ah result chu email hmangin an thawn \hin a, post copy erawh chu chawhkar 5 velah a beisei theih ang.
Interview Board-in an thlante hi Washington DC-ah Fulbright Scholarship Board-in a approve leh tur a ni a, mahse hei hi chu formality ang chauh a ni a, Delhi interview-a tling tawh chu hnawl an ni ngai tawh chuang lovin a lang.
Final application
Interview-a tlin hnu hian US university lama dilna tak tak tur siam a ngai leh a, a dilna form chu online-in a hranpain a tlingte hnenah an thawn mai \hin. Dina Form fill-up dan tur kaihhruaina engkim an rawn thil tel a, online-a tih tur a ni a, online bawka submit tur a ni. Hei hi a hma-a dilna (application) aia uluk a ngai a, US university-te pawm tlaka siam a ngaih avangin fimkhur tak leh chipchiar taka siam a ngai a ni. Tin, Final Application hi hun bichilh deuhva hmanhmawh taka siam a ngaih avangin inhmakhawsuih lawk a pawimawh khawp mai.
US University a affiliation
Washington DC-a organization pakhat, CIES (Council for International Exchange of Scholars) hi Fulbright Programme lo buaipuitu an ni leh a. Kan Final Application kha USIEF-in CIES-ah hian an thawn a, anni hian university affiliation an lo buaipui ta \hin a ni. Mahse anmahnia innghat mai lova mahnia University zawn tho a \ha (Keimah-ah chuan CIES hian University of Las Vegas leh University of New Hampshire-ah affiliation min hmuhsak a, mahse keiman University of Minnesota-ah affiliation ka hmuh tho avangin he university hi ka thlang ta a ni). US University zawn nan hian website pakhat- www.gradschools.com hi a \angkai khawp mai.
Pre-Departure Orientation Program: Fulbright Grantees, USA-a kal turte hi USIEF hian training an pe vek a. Zin kawnga thil \ul tur te, US thlen huna hriat tur pawimawh te, American-ho mize tlangpui leh student-te class room nungchang etc. an zirtir lawk vek \hin. He programme-a an lehkha sem zawng zawngte uluk taka zir chuan zin kawng leh US-ah engmah buaina tur a awm lo tluk a ni. He orientation Program-a tel tura senso, air ticket, airport pick-up, hotel thlen man etc, zawng zawng hi USIEF tum vek a ni.
Visa Application
VISA application hi online-a thawn tur bawk a ni. Mahse USIEF office, Kolkota-in form fill out, online-a thawn, etc engkim min tihpui vek a, buaina tur engmah a awm lo. Ningani hi interview ni (Fulbright etc tan) a ni a, VISA application kha a hma ni hnih (Thawhlehni-ah) kan submit. Kolkata US Consulate-ah personal interview rei lo te kan nei a, a tukah USIEF Office-in kan visa (stamped passport) chu an va lam a, keini'n an office a\angin kan va la leh mai.
Grant benefits
Fulbright-in \anpuina sum (Grant) a pek hi a course a zirin a dang thei ang a, mahse senso engkim huapzo tura chhut vek a nih avangin kan indaih viau mai. Inrenchem thiam deuh phei chuan pawisa an khawl thei hial zawk ang.
A tlangpuia grant an pek dan chu hetiang deuh hi a ni: (i) Thla kip Stipend, (ii) US-a zuk inbenbelna senso (Settling in allowance), (iii) Excess baggage allowance, (iv) Airport kalna leh US thlen hnua taxi fare, (v) US kal lam leh hawng lam air ticket, (vi) Health insurance, etc.
Fulbright Grant hi mahni pawisa engmah seng lova America ram thiamna kan zir ve theihna leh ram changkang zawka thil thleng hriat zauna \ha tak a nih avang hian Mizote hian Fulbright Grant hi bawh nasa ila ha ka ti a, kan Mizo \halaite leh kan mithiamte Fulbright Grant hmang \angkai turin duhsakna ka hlan e.
Read more...
A dil dan hi USIEF website- usief.org.in ah chipchiar takin a awm tho na a, hriat a awl lehzual nan thiam ang tawka sawifiah han tum ila.
An website- usief.org.in- ah lut ila. Scroll down menu a lo lang ang a, "Fellowship for India" kha India mite en tur chu a ni. Fellowship for India han scroll khan, "For students, For lecturers & Teachers, For researchers, For professionals," etc tih a lo lang leh a. Chung zing a\ang chuan keimahni category kha thlan tur a ni. Eng category ber emaw-a kan luh khan, course hrang hrang, duration, grant benefits, application procedures, guidelines, application form download, etc tih a lo awm ang. Category-a kan course duh kan thlan fel chuan kan category duhna taka application form kha download tur a ni.
Application chungchang
He application hi dilna hmahruai (Preliminary Application), USIEF-in candidate an thlanna tur a ni. He application form-ah hian kan bio-data te, kan educational history leh thil dang tam tak tarlan a ngai a. Tin, kan zir duh subject sawi zauna leh USA khera zir kan duh chhan te ziah a ngai. Tin, hei hi tlinna leh tlin lohna hriltu leh interview board-in an en ber a nih avangin uluk taka ziah a \ha a, sap \awng dik leh \ha a pawimawh hlein ka hria.
Tin, he Application rual hian Letter of Reference, keimahni min hrechiangtu mi pathumin kan mizia, zirna lam leh kan hnathawhna lama min hmuh dan thil tel a ngai. He form hi application form-ah khan a awm nghal. Letter of Reference pathum leh kan application te chu envelope hrang te te-ah thunin, envelop lian deuhvah khungkhawmin hetah hian thawn tur a ni:
Regional Director,
Eastern Region, USIEF Regional Office
The American Center,
38A Jawaharlal Nehru Road,
Kolkata- 700 071.
Regional Office hrang hrang te'n dilna an hmuh zawng zawng chu Main Office (New Delhi)-ah an thawn leh a, India ram a\anga application zawng zawng kha an endik hnuah interview tur an thlang ta a ni.
Interview hi Delhi-a USIEF office; United States India Education Foundation, 12 Hailey Road, New Delhi-110 001-ah an ko hin. Interview kalna senso hi USIEF tum vek a ni a, pawisa hmanna receipt hmanga reimburse mai tur a ni.
Board member 10 (sawm) an awm a, member-te hian an interview turte application-a an Project Description kha uluk takin an lo enlawk a, an zawhna pawh a tlangpuiin Project aang deuh vekin a ni. Tin, US-a awm hlen kan tum lohzia te, kan thil zirchhuahte mahni rama thehdarh/hman \angkai kan tum dante sawifiah chian a pawimawh. Personal interview neih hnu chawlhkar 3 vel-ah result chu email hmangin an thawn \hin a, post copy erawh chu chawhkar 5 velah a beisei theih ang.
Interview Board-in an thlante hi Washington DC-ah Fulbright Scholarship Board-in a approve leh tur a ni a, mahse hei hi chu formality ang chauh a ni a, Delhi interview-a tling tawh chu hnawl an ni ngai tawh chuang lovin a lang.
Final application
Interview-a tlin hnu hian US university lama dilna tak tak tur siam a ngai leh a, a dilna form chu online-in a hranpain a tlingte hnenah an thawn mai \hin. Dina Form fill-up dan tur kaihhruaina engkim an rawn thil tel a, online-a tih tur a ni a, online bawka submit tur a ni. Hei hi a hma-a dilna (application) aia uluk a ngai a, US university-te pawm tlaka siam a ngaih avangin fimkhur tak leh chipchiar taka siam a ngai a ni. Tin, Final Application hi hun bichilh deuhva hmanhmawh taka siam a ngaih avangin inhmakhawsuih lawk a pawimawh khawp mai.
US University a affiliation
Washington DC-a organization pakhat, CIES (Council for International Exchange of Scholars) hi Fulbright Programme lo buaipuitu an ni leh a. Kan Final Application kha USIEF-in CIES-ah hian an thawn a, anni hian university affiliation an lo buaipui ta \hin a ni. Mahse anmahnia innghat mai lova mahnia University zawn tho a \ha (Keimah-ah chuan CIES hian University of Las Vegas leh University of New Hampshire-ah affiliation min hmuhsak a, mahse keiman University of Minnesota-ah affiliation ka hmuh tho avangin he university hi ka thlang ta a ni). US University zawn nan hian website pakhat- www.gradschools.com hi a \angkai khawp mai.
Pre-Departure Orientation Program: Fulbright Grantees, USA-a kal turte hi USIEF hian training an pe vek a. Zin kawnga thil \ul tur te, US thlen huna hriat tur pawimawh te, American-ho mize tlangpui leh student-te class room nungchang etc. an zirtir lawk vek \hin. He programme-a an lehkha sem zawng zawngte uluk taka zir chuan zin kawng leh US-ah engmah buaina tur a awm lo tluk a ni. He orientation Program-a tel tura senso, air ticket, airport pick-up, hotel thlen man etc, zawng zawng hi USIEF tum vek a ni.
Visa Application
VISA application hi online-a thawn tur bawk a ni. Mahse USIEF office, Kolkota-in form fill out, online-a thawn, etc engkim min tihpui vek a, buaina tur engmah a awm lo. Ningani hi interview ni (Fulbright etc tan) a ni a, VISA application kha a hma ni hnih (Thawhlehni-ah) kan submit. Kolkata US Consulate-ah personal interview rei lo te kan nei a, a tukah USIEF Office-in kan visa (stamped passport) chu an va lam a, keini'n an office a\angin kan va la leh mai.
Grant benefits
Fulbright-in \anpuina sum (Grant) a pek hi a course a zirin a dang thei ang a, mahse senso engkim huapzo tura chhut vek a nih avangin kan indaih viau mai. Inrenchem thiam deuh phei chuan pawisa an khawl thei hial zawk ang.
A tlangpuia grant an pek dan chu hetiang deuh hi a ni: (i) Thla kip Stipend, (ii) US-a zuk inbenbelna senso (Settling in allowance), (iii) Excess baggage allowance, (iv) Airport kalna leh US thlen hnua taxi fare, (v) US kal lam leh hawng lam air ticket, (vi) Health insurance, etc.
Fulbright Grant hi mahni pawisa engmah seng lova America ram thiamna kan zir ve theihna leh ram changkang zawka thil thleng hriat zauna \ha tak a nih avang hian Mizote hian Fulbright Grant hi bawh nasa ila ha ka ti a, kan Mizo \halaite leh kan mithiamte Fulbright Grant hmang \angkai turin duhsakna ka hlan e.
Read more...
Friday, August 26, 2011
C Pahlira kha
Mite chuan mi ropui leh chhuanawm niin an hria a, amah ka hmuh dan leh mi hriat dan a inan leh an loh chu thuhran ni se, amah hi ka kawm ve tawh tih sawi ka chak tlat. Chu chu a sulhnu chauh hmuh tur a awm tawh hnua a taksa ka thlah vena ni rawh se.
Tunge ka nih a hre lo a, tlai hnih a titi ngaithlaa a ina kal bak chu hmun danga kan inhmuh pawhin
ka be lem lo. Ka thiam loh liau liau a ni, sawi zui lo ang. Mahse, amah ka hriat reng nana thu tlem tal ziah ve erawh bain ka inhria.
A thih thu ka hriat khan, ka hmuh dan sawi ve dawn ila, 'eng tin nge ka sawi ang?' tih ka ngaihtuahnaah a lo lut a; 'genius' tih tur a nih ka'n ring phawt a. Ka ngaihtuah zui a, "Mi hlawhchham a ni em?" tih a lo lut leh. 'Mi hlawhchham' han ti dawn ila, Zofate'n kan hriatrengna tur chu a sulhnu, a hnathawh chu a ni si.
Keia ngaihah chuan mi hlawhchham tih hian amah a tinep pha lo a, a chhungte leh amah lainattute tan chuan a lawmawm lo mai ang em aw, ka ti deuh. Tichuan, 'dreamer' tih te ka'n tum chhin a; chu pawh chu college ka kal laia college week motto atana "dare to dream" leh "follow your dream" tihte kan hotute'n an hman mawi ka tih em avanga ka ngaihtuah chhuah a ni. Mahse, chutiang \awngkamte pawh chu a hmangtu azirin \awngkam mawi a ni lo ve thei tho awm e. Engpawhnise, mihring - hmathlir thui tak nei chu niin ka hria. Hmathlir chu suangtuahna khawvela innghat ni maiin ka hria a, sapho chuan a taka thleng si lo thil ropui taka suangtuah chungchangah hian "castle in the air" tih \awngkamte pawh an nei ni awm tak a ni.
Pahlira khan hmathlir a nei a, chu a hmathlir tihhlawhtling tur chuan ruahmanna a nei a, tihhlawhtlin tumin a penchhuak bawk. Mi chuan ruahmanna an siam dawnin, tunlai \awng takin research an nei a, data an lakhawm \hin. Pahlira chuan hmathlir a nei a, suangtuahna/dream a nei bawk a, chumi tihhlawhtling tura a 'resource' pui ber chu rilru huaisenna a niin ka hria. A 'resource' leh Mizona chu \hen hran theih niin ka hre lo bawk. Hmathlir, suangtuahna leh huaisennate chu ruahmanna siam tura thiamna a neih chhun nen pawh a khaikhin theih ang. Chu thil pathum hmang chuan Mizoram awm dan tur ruahmanna a siam a, chu ruahmanna chu kum zabi chanve zet a liam hnuah Mizorama khawpui lian deuh leh pawimawh zualte innghahna chu a la ni reng.
Ruahmanna siam dan chu university zawng zawng deuhthaw a\angin a zirchhuah theih a, Pahlira thiamna neihte chu khawi university mahin zirtir chhuah an intiam thei lo a, a 'resource' pawh khawvelin pek ngei a intiam thei lo. Miin eng tin tin emaw experience a\angtea an hmuchhuak a nih ngawt loh chuan. Engpawhnise, thiamna sang zawk, data leh resource \ha zawk nena tunhnua ruahmanna siam lehte aiin Pu C Pahlira ruahmannate chu Mizoram hian a la \angkaipui zawk ti ila duhthawh lutuk kan ni lo ang. Ruahmanna awmze nei siam tur hian university leh khawvelin a pek mai theih loh thil \ul tak a awm tihna pawh a ni mahna.
Aizawl khawpui hi ruahmanna \ha tak awm ni se a hlawk dan tur ka ngaihtuahnaah a awm fo a, kum tin leimin vanga chhiatna thleng a tlem zawk ang tih chu thudik chiang sa a ni. 'Disaster management' lama sorkar senso tlahniam tur chu thuhran ni se, ni thum ni li ruah a sur buan buan chang pawha thlamuang taka awm theihna tur kha a ni hlu ber tur nia lang chu. Chutiang chu ni se kei chuan Aizawl khawpui hi tourist hiptu \ha tak a nih nghal mai ka ring. Mahse, Aizawl khawpui hi 'tourist hiptu' ni se ka tih ngawih ngawih pawh ka hre chuang lo, thil pakhat erawh chu a mi chengte hi tun aiin an hrisel zawk ang, an hmel\hat hlawm hle na a, tun aiin an hmel\hat ka ring tlat bawk. Lirthei a tlo ang a, 'fuel' an hmang tlem ang a, boruak a thianghlim zawk ang. Ke-a kal a hahdam zawk ang a, hmun \henkhatah chuan thirsakawr pawh a hman theih hial ang. Sum leh pai zawng pawhin chu chu thil awmze nei leh hlu tak a nih ka ring. Khawpuia 'public transport' \ha lo hian economy thui tak a nghawngin ka'n hre ve ngawt a!
Heng thilte hi kei chuan 'informal'-a 'information' tam tak ka dawn hnua ka ngaihtuahnaa lo awm a ni a, chuti chung pawhin chance nei ta ila, hma ka la ang em aw? Chu mai a ni lo, ka lo ngaihtuah dante hi thudik niin \an tur ni se ka \an ngamin ka peih tak tak ang em? Chutiang vel chu ka ngaihtuahnaah a la awm tho. Pu Pahlira chuan khawpui \ha tak awhna rilru a nei a, mahse, ka dawn ang information chu a dawng lo. Chuti chung chuan ani chu huai tak leh rilru nghet tak puin a pen chhuak a ni.
Min hrilh dan chuan Aizawl khawpui tana ruahmanna a siam khan mi nuai nga len hal halna tur a ni. Chhim lamah Melriat, hmar lamah Sihphir, chhak lamah Tuirial, thlang lamah Sairang. Inkalpawhna kawng awm dan turte pawh a riruat a, ngaih pawimawh hmasak \ul nia a hriatna laiahte chuan kawngte pawh a zawng. A kawng zawnte chuan a hmathlir hmuhthiampui ve lote zah leh ngaih pawimawh a hlawh lem lo a ni ang, a \hen chu a ping leh a, a \hen tihhlawhtlin lohvin a thamral a, a thei theiin an nek bawk a ni ber. Chuti chung chuan kum 50 zet a liam hnu-ah pawh Aizawl khawpui tan chuan 'nerve' pawimawh ber pakhat a la ni hlawm.
Aizawl khawpuia mi nuai nga vel an khawsak dan tur a mitthla lai a\anga kum 50 zet a liam hnuah pawh Aizawl khawpui chu sawi loh a district pumah mi nuai nga an la awm lo thung. Chu chu thil atthlak mai a ni em? A lo nih chuan C Pahlira hi a lo fing hle ang tih a hlauhawm awm mang e. Mahse, a mitthla ni lo, a taka a thawh chin hian Aizawl khawpui chu a dawl tawh lo a, chu pawh thuneitute zingah C Pahlira hmuh chen hmu an awm loh vang ti ila a sual lo ang. Chuti ni lo se a tira kawngpui zauhna tur feet 15 an ruahmante tal chu a him ang a, Aizawl khawpui hian traffic jam vang harsatna leh buaina a tawh mek hi a tawk kher lo tur.
Suangtuahna leh hmathlir \ha tak awm mah se a tihhlawhtlin chu thil awlai a ni lo. Mi tam tak ang chu ni se Pu Pahlira suangtuahna pawh hmalak ngaihna awm lovin leh engmah chhui tur awm lovin a thamral vek ang. Mizoram inrelbawlna naupang tak chuan record mumal takin a vawng lo a, ani- office hnathawh dan phunga experience chhuan awm tak nei pawh ni bik lo chuan record a nei bik lo.
Mahse, a suangtuahna leh a hnathawh tihhlawh tlinna tur sum sorkar a\angin beisei tur a awm lo tih chuan a tibeidawng ve lo a, kut kuangkuahin a awmtir hek lo.
Ram an sem a, a kawng tur an ruahman bawk a. Chu ram sem feet 100X60 chu kawngin a pawh a ngai a. Ram neitu chuan jeep kal theihin ama kawng tur a sial tur a ni. A ram thleng kawng a sial hnu-ah district council sorkar chuan 'pass' siamsakin a lo pe chauh \hin. Sorkar sum bawm a hranpaa sawk hek lovin kawng engemaw zat chu sial zawh a ni ta hial mai. Mahse, harsatna dang a la awm ta cheu; ruam leh kawrin kalkawng a dangchat a, inkalpawh mumal theih lohna hmun a awm nual. Sorkar a\angin chung ruam leh kawr chunga lei (bridge) dawhna tur sum chu beisei ngaihna a awm si lo. Lei tel lo chuan kalkawng hi kalkawng a tling lo a, chutah pawh thing dawh kai ringawt ni lo, hautak zawka siam te a la ngai leh ta nghal. Kawng siala ram neitute hnenah chuan 'cheng 50 zel rawn thawh rawh ule' an ti ta ringawt mai. Anni pawhin phunnawi lovin an thehkhawm liam liam ve mai bawk. Mahse, sorkar sum bawmah erawh an thehlut phal lo.
"Sorkar sum chu hman leh dawnin dan zawm tur tam tak a lo awm a, a buaithlak," tiin thlirlawktu C Pahlira chuan a sawi. District council-a an head clerk hnenah an pekhawm a, ani'n him takin a lo vawng a, chu chu ruam leh kawra inkalpawhna tur siam nan an hmang ta a ni.
Pu Pahlira'n Aizawl a ruahman lai kha chuan Aizawl chawhmeh zawrhna hmunpui ber ni ta New Market chu 'Sakawrpu Lane' tih a ni a, Assam Rifles sakawrpute an awm \hin. Aizawl khawpui hian chawhmeh zawrhna hmunpui a neih \ulin a hria a; Delhi khuan Aizawla sipai ram zau tak mai chu a ngai pawimawh lua lo niin Pahlira chuan a hre bawk a, Aizawla Assam Rifles commandant a dawr ta a ni:
"Sakawrpu lane hi in sawnchhuak tur a ni. Sipaiah lal ber i ni a, kei civil-ah ka thu ber bawk. Keini pahnih kan inrem chuan a tawk mai," tiin.
Sipai lal pawh chuan a lo 'aw' ve mai bawk. Assam Rifles-te chuan tuna New Market-a an sakawrpuho chu Babaji Veng lamah an sawn thla ta a, sakawr inte chu chawhmeh zawrhna tura chei a lo ni ta a ni. New Market hmun tur pawh tun aia zau fe-a ruahman a ni nain a hnua " mi thiltitheite'n" an hlep tam deuh ni awm tak a ni. Thakthing khamah pawh bazar in ropui tak sak turin ruahmanna siam a ni a, mahse, ruahmanna chu a piangchhuak zo lo, mimal in a ding zawk fur bawk.
Shivaji Tilla leh Khatla kawnte pawh sipai ram vek a ni a, mahse, ziak pawh ni lo \awngkain an va dawr a, sipai chuan civil tan an lo pe ta a ni.
Hetih lai hian Venghnuai field a\anga kawngpui rawn kala, Republic Veng-a rawn phei, Venghlui tan tlanga Babaji Venga kal zel a, Lammual hnuaia kal zel, Modern English School bul kawng kawi lai taka chhuak tur pawh tun thlengin a la tlang lo a; tlak lampang kawngpui, CP Road tia vantlangin a sawi mai, Khatla kawna chhuak tur pawh Assam Rifles lamin an hnawh ping leh tawh bawk.
Aizawl khawpui tan chauh ni lo Lunglei, Champhai, Kolasib, Serchhip leh Vairengte tante pawh C Pahlira chuan ruahmanna a siam a, Lunglei, Kolasib leh Serchhipahte chuan hma pawh a la hman nghe nghe. Mahse, ram buaiin a nang a, zinchhuah a harsat avangin a chhunzawm thei ta lo a ni. A zinchhuah theih loh avangin Aizawl khawpuiah a insawrbing theih phah ta thung.
Pu Pahlira chuan Mizoram mihring zawng zawng khawpui nuam taka cheng vek turin a duh a, a duhthusamah chuan khaw 700 vel chu khaw 10 vela chen khawm hi a ni. Chu erawh chu a beisei ngam bik lo a, khaw 100 vela insawikhawm theih erawh a beisei.
Hengte hi C Pahlira thil tih tlem azawng chu a ni a; ka ngaihtuahnaa awm fo erawh chu engatinge a hun lai khan khati taka 'urbanisation' a lo tuipui tih hi a ni. Sawi awm lo a ni emaw, tunlaia 'urban
history' an tih ang chite hi a zir chu sawi loh a hre hman pawn ka ring lem lo! 'Mizo a dah ropui lutuk hi hetiang ngaihtuahna, suangtuahna leh hmathlir neihtir a, hnathawhtirtu a ni thei ang em aw?' tiin ka ngaihtuah \hin.
A Mizona leh hnam rilru chu midang \awngkam a\angin ka hre \hin. Kei chuan Aizawl khawpui ruahman chungchanga a titi ngaithla turin ka va pan kha a ni a, politics pawh a sawi kai. Mahse, zep nak emaw ngaihthlak chin ka nei alawm. MNF-in Zoram independence an sual laia India hnuaia Mizote awm rih \ha ti zawktu Mizo Union hruaitu, Mizote chu independent awm tak ni mah ila thil harsa a nih dawn avangin India hnuaiah awm rih ila, chuta dinhmun \ha taka awm chu a hahdamin a finthlak a, independence sual chu thil atthlak leh awmze nei lo leh \ul ber a ni lo tih ngaihdan nei ni turah ka lo ngai a ni. Chuvang chuan politics chungchanga a titi chu ka chhinchhiah tlem a, sawichhawn tur pawh ka nei ve meuh lo.
Amah kawm nasate chuan Zohnahthlak insuihkhawm hi a beisei tlat thu an sawi \hin a, a rin loh zawngin politics her mah se a duhthusam her chhuahpui tura hun \ha zawk a lo thlen leh a beisei niin an sawi. Zoram independence hi hmuh phak chak tih an sawi pawh ka hre \hin.
Engpawhnise, a suangtuah leh beisei, tihhlawhtlin tuma hma pawh a lo lak tawh 'urban state Mizoram' chu a la hla viau a, khawpui nuam tak din a tum chu thil ho ang reng tak, 'traffic' vangin a buai ta a ni ber e. Chutiang bawkin 'independent Zoram' leh 're-unified Zohnahthlak' hmel pawh a la lang lo a, India sorkar hausakna inchuhin unau kan inmelh hrek hrek chu a nih hi. Thil pakhat ka la sawi leh hram duh chu- a suangtuahna leh duhna lian tak, tlahniam ve mai mai ngai lo chuan a rinawmna leh dik nia a hriatna a hruaisual mai mai lo ni-a ka rin thu hi a ni.
Read more...
Tunge ka nih a hre lo a, tlai hnih a titi ngaithlaa a ina kal bak chu hmun danga kan inhmuh pawhin
ka be lem lo. Ka thiam loh liau liau a ni, sawi zui lo ang. Mahse, amah ka hriat reng nana thu tlem tal ziah ve erawh bain ka inhria.
A thih thu ka hriat khan, ka hmuh dan sawi ve dawn ila, 'eng tin nge ka sawi ang?' tih ka ngaihtuahnaah a lo lut a; 'genius' tih tur a nih ka'n ring phawt a. Ka ngaihtuah zui a, "Mi hlawhchham a ni em?" tih a lo lut leh. 'Mi hlawhchham' han ti dawn ila, Zofate'n kan hriatrengna tur chu a sulhnu, a hnathawh chu a ni si.
Keia ngaihah chuan mi hlawhchham tih hian amah a tinep pha lo a, a chhungte leh amah lainattute tan chuan a lawmawm lo mai ang em aw, ka ti deuh. Tichuan, 'dreamer' tih te ka'n tum chhin a; chu pawh chu college ka kal laia college week motto atana "dare to dream" leh "follow your dream" tihte kan hotute'n an hman mawi ka tih em avanga ka ngaihtuah chhuah a ni. Mahse, chutiang \awngkamte pawh chu a hmangtu azirin \awngkam mawi a ni lo ve thei tho awm e. Engpawhnise, mihring - hmathlir thui tak nei chu niin ka hria. Hmathlir chu suangtuahna khawvela innghat ni maiin ka hria a, sapho chuan a taka thleng si lo thil ropui taka suangtuah chungchangah hian "castle in the air" tih \awngkamte pawh an nei ni awm tak a ni.
Pahlira khan hmathlir a nei a, chu a hmathlir tihhlawhtling tur chuan ruahmanna a nei a, tihhlawhtlin tumin a penchhuak bawk. Mi chuan ruahmanna an siam dawnin, tunlai \awng takin research an nei a, data an lakhawm \hin. Pahlira chuan hmathlir a nei a, suangtuahna/dream a nei bawk a, chumi tihhlawhtling tura a 'resource' pui ber chu rilru huaisenna a niin ka hria. A 'resource' leh Mizona chu \hen hran theih niin ka hre lo bawk. Hmathlir, suangtuahna leh huaisennate chu ruahmanna siam tura thiamna a neih chhun nen pawh a khaikhin theih ang. Chu thil pathum hmang chuan Mizoram awm dan tur ruahmanna a siam a, chu ruahmanna chu kum zabi chanve zet a liam hnuah Mizorama khawpui lian deuh leh pawimawh zualte innghahna chu a la ni reng.
Ruahmanna siam dan chu university zawng zawng deuhthaw a\angin a zirchhuah theih a, Pahlira thiamna neihte chu khawi university mahin zirtir chhuah an intiam thei lo a, a 'resource' pawh khawvelin pek ngei a intiam thei lo. Miin eng tin tin emaw experience a\angtea an hmuchhuak a nih ngawt loh chuan. Engpawhnise, thiamna sang zawk, data leh resource \ha zawk nena tunhnua ruahmanna siam lehte aiin Pu C Pahlira ruahmannate chu Mizoram hian a la \angkaipui zawk ti ila duhthawh lutuk kan ni lo ang. Ruahmanna awmze nei siam tur hian university leh khawvelin a pek mai theih loh thil \ul tak a awm tihna pawh a ni mahna.
Aizawl khawpui hi ruahmanna \ha tak awm ni se a hlawk dan tur ka ngaihtuahnaah a awm fo a, kum tin leimin vanga chhiatna thleng a tlem zawk ang tih chu thudik chiang sa a ni. 'Disaster management' lama sorkar senso tlahniam tur chu thuhran ni se, ni thum ni li ruah a sur buan buan chang pawha thlamuang taka awm theihna tur kha a ni hlu ber tur nia lang chu. Chutiang chu ni se kei chuan Aizawl khawpui hi tourist hiptu \ha tak a nih nghal mai ka ring. Mahse, Aizawl khawpui hi 'tourist hiptu' ni se ka tih ngawih ngawih pawh ka hre chuang lo, thil pakhat erawh chu a mi chengte hi tun aiin an hrisel zawk ang, an hmel\hat hlawm hle na a, tun aiin an hmel\hat ka ring tlat bawk. Lirthei a tlo ang a, 'fuel' an hmang tlem ang a, boruak a thianghlim zawk ang. Ke-a kal a hahdam zawk ang a, hmun \henkhatah chuan thirsakawr pawh a hman theih hial ang. Sum leh pai zawng pawhin chu chu thil awmze nei leh hlu tak a nih ka ring. Khawpuia 'public transport' \ha lo hian economy thui tak a nghawngin ka'n hre ve ngawt a!
Heng thilte hi kei chuan 'informal'-a 'information' tam tak ka dawn hnua ka ngaihtuahnaa lo awm a ni a, chuti chung pawhin chance nei ta ila, hma ka la ang em aw? Chu mai a ni lo, ka lo ngaihtuah dante hi thudik niin \an tur ni se ka \an ngamin ka peih tak tak ang em? Chutiang vel chu ka ngaihtuahnaah a la awm tho. Pu Pahlira chuan khawpui \ha tak awhna rilru a nei a, mahse, ka dawn ang information chu a dawng lo. Chuti chung chuan ani chu huai tak leh rilru nghet tak puin a pen chhuak a ni.
Min hrilh dan chuan Aizawl khawpui tana ruahmanna a siam khan mi nuai nga len hal halna tur a ni. Chhim lamah Melriat, hmar lamah Sihphir, chhak lamah Tuirial, thlang lamah Sairang. Inkalpawhna kawng awm dan turte pawh a riruat a, ngaih pawimawh hmasak \ul nia a hriatna laiahte chuan kawngte pawh a zawng. A kawng zawnte chuan a hmathlir hmuhthiampui ve lote zah leh ngaih pawimawh a hlawh lem lo a ni ang, a \hen chu a ping leh a, a \hen tihhlawhtlin lohvin a thamral a, a thei theiin an nek bawk a ni ber. Chuti chung chuan kum 50 zet a liam hnu-ah pawh Aizawl khawpui tan chuan 'nerve' pawimawh ber pakhat a la ni hlawm.
Aizawl khawpuia mi nuai nga vel an khawsak dan tur a mitthla lai a\anga kum 50 zet a liam hnuah pawh Aizawl khawpui chu sawi loh a district pumah mi nuai nga an la awm lo thung. Chu chu thil atthlak mai a ni em? A lo nih chuan C Pahlira hi a lo fing hle ang tih a hlauhawm awm mang e. Mahse, a mitthla ni lo, a taka a thawh chin hian Aizawl khawpui chu a dawl tawh lo a, chu pawh thuneitute zingah C Pahlira hmuh chen hmu an awm loh vang ti ila a sual lo ang. Chuti ni lo se a tira kawngpui zauhna tur feet 15 an ruahmante tal chu a him ang a, Aizawl khawpui hian traffic jam vang harsatna leh buaina a tawh mek hi a tawk kher lo tur.
Suangtuahna leh hmathlir \ha tak awm mah se a tihhlawhtlin chu thil awlai a ni lo. Mi tam tak ang chu ni se Pu Pahlira suangtuahna pawh hmalak ngaihna awm lovin leh engmah chhui tur awm lovin a thamral vek ang. Mizoram inrelbawlna naupang tak chuan record mumal takin a vawng lo a, ani- office hnathawh dan phunga experience chhuan awm tak nei pawh ni bik lo chuan record a nei bik lo.
Mahse, a suangtuahna leh a hnathawh tihhlawh tlinna tur sum sorkar a\angin beisei tur a awm lo tih chuan a tibeidawng ve lo a, kut kuangkuahin a awmtir hek lo.
Ram an sem a, a kawng tur an ruahman bawk a. Chu ram sem feet 100X60 chu kawngin a pawh a ngai a. Ram neitu chuan jeep kal theihin ama kawng tur a sial tur a ni. A ram thleng kawng a sial hnu-ah district council sorkar chuan 'pass' siamsakin a lo pe chauh \hin. Sorkar sum bawm a hranpaa sawk hek lovin kawng engemaw zat chu sial zawh a ni ta hial mai. Mahse, harsatna dang a la awm ta cheu; ruam leh kawrin kalkawng a dangchat a, inkalpawh mumal theih lohna hmun a awm nual. Sorkar a\angin chung ruam leh kawr chunga lei (bridge) dawhna tur sum chu beisei ngaihna a awm si lo. Lei tel lo chuan kalkawng hi kalkawng a tling lo a, chutah pawh thing dawh kai ringawt ni lo, hautak zawka siam te a la ngai leh ta nghal. Kawng siala ram neitute hnenah chuan 'cheng 50 zel rawn thawh rawh ule' an ti ta ringawt mai. Anni pawhin phunnawi lovin an thehkhawm liam liam ve mai bawk. Mahse, sorkar sum bawmah erawh an thehlut phal lo.
"Sorkar sum chu hman leh dawnin dan zawm tur tam tak a lo awm a, a buaithlak," tiin thlirlawktu C Pahlira chuan a sawi. District council-a an head clerk hnenah an pekhawm a, ani'n him takin a lo vawng a, chu chu ruam leh kawra inkalpawhna tur siam nan an hmang ta a ni.
Pu Pahlira'n Aizawl a ruahman lai kha chuan Aizawl chawhmeh zawrhna hmunpui ber ni ta New Market chu 'Sakawrpu Lane' tih a ni a, Assam Rifles sakawrpute an awm \hin. Aizawl khawpui hian chawhmeh zawrhna hmunpui a neih \ulin a hria a; Delhi khuan Aizawla sipai ram zau tak mai chu a ngai pawimawh lua lo niin Pahlira chuan a hre bawk a, Aizawla Assam Rifles commandant a dawr ta a ni:
"Sakawrpu lane hi in sawnchhuak tur a ni. Sipaiah lal ber i ni a, kei civil-ah ka thu ber bawk. Keini pahnih kan inrem chuan a tawk mai," tiin.
Sipai lal pawh chuan a lo 'aw' ve mai bawk. Assam Rifles-te chuan tuna New Market-a an sakawrpuho chu Babaji Veng lamah an sawn thla ta a, sakawr inte chu chawhmeh zawrhna tura chei a lo ni ta a ni. New Market hmun tur pawh tun aia zau fe-a ruahman a ni nain a hnua " mi thiltitheite'n" an hlep tam deuh ni awm tak a ni. Thakthing khamah pawh bazar in ropui tak sak turin ruahmanna siam a ni a, mahse, ruahmanna chu a piangchhuak zo lo, mimal in a ding zawk fur bawk.
Shivaji Tilla leh Khatla kawnte pawh sipai ram vek a ni a, mahse, ziak pawh ni lo \awngkain an va dawr a, sipai chuan civil tan an lo pe ta a ni.
Hetih lai hian Venghnuai field a\anga kawngpui rawn kala, Republic Veng-a rawn phei, Venghlui tan tlanga Babaji Venga kal zel a, Lammual hnuaia kal zel, Modern English School bul kawng kawi lai taka chhuak tur pawh tun thlengin a la tlang lo a; tlak lampang kawngpui, CP Road tia vantlangin a sawi mai, Khatla kawna chhuak tur pawh Assam Rifles lamin an hnawh ping leh tawh bawk.
Aizawl khawpui tan chauh ni lo Lunglei, Champhai, Kolasib, Serchhip leh Vairengte tante pawh C Pahlira chuan ruahmanna a siam a, Lunglei, Kolasib leh Serchhipahte chuan hma pawh a la hman nghe nghe. Mahse, ram buaiin a nang a, zinchhuah a harsat avangin a chhunzawm thei ta lo a ni. A zinchhuah theih loh avangin Aizawl khawpuiah a insawrbing theih phah ta thung.
Pu Pahlira chuan Mizoram mihring zawng zawng khawpui nuam taka cheng vek turin a duh a, a duhthusamah chuan khaw 700 vel chu khaw 10 vela chen khawm hi a ni. Chu erawh chu a beisei ngam bik lo a, khaw 100 vela insawikhawm theih erawh a beisei.
Hengte hi C Pahlira thil tih tlem azawng chu a ni a; ka ngaihtuahnaa awm fo erawh chu engatinge a hun lai khan khati taka 'urbanisation' a lo tuipui tih hi a ni. Sawi awm lo a ni emaw, tunlaia 'urban
history' an tih ang chite hi a zir chu sawi loh a hre hman pawn ka ring lem lo! 'Mizo a dah ropui lutuk hi hetiang ngaihtuahna, suangtuahna leh hmathlir neihtir a, hnathawhtirtu a ni thei ang em aw?' tiin ka ngaihtuah \hin.
A Mizona leh hnam rilru chu midang \awngkam a\angin ka hre \hin. Kei chuan Aizawl khawpui ruahman chungchanga a titi ngaithla turin ka va pan kha a ni a, politics pawh a sawi kai. Mahse, zep nak emaw ngaihthlak chin ka nei alawm. MNF-in Zoram independence an sual laia India hnuaia Mizote awm rih \ha ti zawktu Mizo Union hruaitu, Mizote chu independent awm tak ni mah ila thil harsa a nih dawn avangin India hnuaiah awm rih ila, chuta dinhmun \ha taka awm chu a hahdamin a finthlak a, independence sual chu thil atthlak leh awmze nei lo leh \ul ber a ni lo tih ngaihdan nei ni turah ka lo ngai a ni. Chuvang chuan politics chungchanga a titi chu ka chhinchhiah tlem a, sawichhawn tur pawh ka nei ve meuh lo.
Amah kawm nasate chuan Zohnahthlak insuihkhawm hi a beisei tlat thu an sawi \hin a, a rin loh zawngin politics her mah se a duhthusam her chhuahpui tura hun \ha zawk a lo thlen leh a beisei niin an sawi. Zoram independence hi hmuh phak chak tih an sawi pawh ka hre \hin.
Engpawhnise, a suangtuah leh beisei, tihhlawhtlin tuma hma pawh a lo lak tawh 'urban state Mizoram' chu a la hla viau a, khawpui nuam tak din a tum chu thil ho ang reng tak, 'traffic' vangin a buai ta a ni ber e. Chutiang bawkin 'independent Zoram' leh 're-unified Zohnahthlak' hmel pawh a la lang lo a, India sorkar hausakna inchuhin unau kan inmelh hrek hrek chu a nih hi. Thil pakhat ka la sawi leh hram duh chu- a suangtuahna leh duhna lian tak, tlahniam ve mai mai ngai lo chuan a rinawmna leh dik nia a hriatna a hruaisual mai mai lo ni-a ka rin thu hi a ni.
Read more...
Subscribe to:
Posts (Atom)