Showing posts with label Cover Story. Show all posts
Showing posts with label Cover Story. Show all posts

Thursday, September 29, 2011

Kohhran lian pathumah hnathawktu 4,863

Tunhnai kum 2/1 a\ang khan Pachhunga University College chuan thil chin thar an nei a, chu chu pawn lam thil zirchiang tura an zirlaite an tir chhuak \hin hi a ni. PUC-a Economics subject zirlaite chuan an zirtirtu Lalthlamuana Ralte kaihhruaina hnuaiah Mizorama Kohhran lian zual chanchin, Hnahlan leh Champhai Grape Winery chungchang, Hydel project leh thil dangte zirin Group-ah an insiam a. Heng zirlaiten an zir chhuah zinga pakhat- Mizorama kohhran lian pathum hnuaia thawkte chungchang an zirna hi i'n bihchiang teh ang.

Heng zirlai, kohhran zirchiang tura ruatte hi mi pakua niin hmeichhia 6 leh mipa 3 an awm a. An thupui chu, 'A study on the role of churches in Mizoram Economy with Special focus in employment generation' tih a ni a, a zirchiangtute hi II BA Eco (Hon's) zirlaite an ni. Research pangngai tak anga ngaih chi erawh a ni chiah lo ang.
He thil an zir chhan hi Mizorama kohhrante hian hnathawktu eng zat chiah nge an chhawr tih leh eng tin nge unemployment problem an sutkian dan tih lam hawi a ni ber.
Heng hnathawktu tia tarlante hi kohhranin hlawh a pek, pastor, pro pastor, damdawi ina thawk, missionary leh office-a thawkte etc te huamtir vek an ni.
Zirchiannaa a lan danin kohhran lian zual pathum- Presbyterian kohhran, Baptish Kohhran leh Salvation Army-ah hian an vaiin mi 7,52,682 an awm a, hei hi Mizoram mipui zaa 69 (69%) an ni.
He zirchiannaah hian kohhran 100 vel a awm nia sawi a awm avang hian kohhran pathuma member-te hi 69% an nih chuan kohhran dang 95 bawr velte hi chuan member an ngah tawh lo hle ang tih a rin theih.
Kohhran lian ber presbyterian kohhran hian member 5,50,560 a nei a, hnathawktu mi 2519 an awm.
2011-a an budget chu Rs 10,21,634,000 a ni a, hnathawktu hlawh atan Rs 4,72,294,700 hman ral tura chhut a ni. Hei hi an budget pum pui a\anga 44.08% a ni.
Baptist kohhranah hian member 1,46,331 an awm a, Presbyterian nena kohhran member an inthlauhna hi 4,04,229 a ni.
Baptist kohhran hian hnathawktu 1938 a nei a, 2011-a an budget chu Rs 1,73,402,969 a ni a, hnathawktu 1938 hlawh atan hian Rs 61707536 a kal ve a, hei hi 35.59% a ni.
Salvation Army hian member 55,791 neiin hnathawktu 406 an chhawr a. 2011-a an budget 58,867,024 niin heta \ang hian hnathawktu hlawh atan 18,700,504 an hmang a, hei hi 31.77% a ni.
Heng kohhran lian zual pathum hian belhkhawmin hnathawktu mi 4,863 zet an chhawr a, 2011 an budget belhkhawm chu Rs 12,53,903,993 a ni a, heng atanga an hlawh belhkhawm chu Rs 5,52,702,742 zet a ni a, za zelah 44.08 a tling a ni.
He zirchiannaa a lan danin Mizoramah hian Kristian inti \heuh si, rin dan hrang, 100 vel a awm nia tarlan a ni. Tunhma deuh chuan heng kohhran pawl hrang hi 80 vel nia sawi \hin a ni.
Presbyterian kohhran hian 2009-a an chhinchhiah danin India leh foreign thlengin mission field 16 a nei a, heng hmunah te hian missionary, field secretary etc mi 1744 an chhawr mek.
Heng mite hlawh atan leh a \ula hman ral chu kum khatah Rs 2,88,957,225 a ni. Heta an hmanralna hi zirchiannaah hian chiang taka tarlan ni lo mah se, Mission and Evangelism chhungah dah a nih avangin revival team rawngbawlna zawng zawng te, Synod-in a thawhpui NCCI, NEICC, PCI, WCRC, CCA leh CWM te nena an thawhhonaa a \ula hman ral zawng zawng nen khaikhawm a nih thu zirlai zinga pakhat chuan a sawi.
Presbyterian kohhranin an hnathawkte hlawh atana an pek zawng zawng Rs 4,72,294,700 a\ang hian Rs 1,83,337,475 hi Synod hnuaia hnathawktu dangte hlawhah a kal ve thung tihna a ni. Mizorama hnathawh tur a van dan en hian Presbyterian kohhranin hnathawktu a neih dan en hian employment generate lamah a thawh hlawk hle ti zawng pawhin a sawi ngam awm e.
Prebyterian kohhran rawngbawlna lar leh pawimawh ber zinga mi chu damdawi in hi a ni awm e. Tun dinhmunah khum 300 neiin health center 39 an enkawl mek bawk. Fahrah chawmna In mi 50 awm theihna an siam bawk. Heng bakah hian thingtlang hmun hrang hrangah mobile clinic neiin an kal kual bawk thin niin he zir chianna hian a tarlang a ni.
Baptist kohhranah hian member 1,46,331 awmin tualchhung kohhran 530 an nei mek. He zir chiannaa a lan danin Baptist Kohhran hian 1944 khan kum 50 na an lo lawm tawh a. kum 1946-ah kohhran 141 an neih laiin 2011-ah chuan 560 an nei tawh. Heti a nih chuan kum 64 chhungin kohhran 419 a din belh leh hman tihna a ni.
Baptist hian 1945-a Assembly an neih \um khan Tuikuk leh Chakma te hnena rawngbawlna zau zawka neih ni se an tih angin hma an la \an a, an hmalakna leh kohhran dangte hmalaknain Tuikuk-te chu Kristianah an siam deuh vek tawh tih theih a ni a, Chakma pawh sang chuang fe Kristianah an siam tawh nia sawi a ni.
Baptist hian missionary, field secretary etc atan mi 742 an tir chhuak mek a, hnathawktu 1938 an nei mek a ni.
He zirchianna an tarlan tel loh, BCM te hmalakna lian tak pakhat chu Bru Baptist Church din chungchang a ni. BBC te hian Tuikuk te hi Kristiana an siam piah lamah 2025-ah chuan anmahnia BBC a an inrelbawl theih hun tur hi an ngaihtuahsak avangin hun engemaw lai atang khan hma an lo la tawh bawk a ni.
Salvation Army hi 1917 April ni 26-ah Lt. Col Kawlkhuma'n a din a ni a. An rawngbawlna pawimawh tak zinga mi chu Community Health Action Network (CHAN) a ni. Tunah hian hnathawktu 406 an awm mek a ni. An pawl inrelbawlnaah pawl division leh officer ang zawngin an kal mek a ni.

Read more...

Eng vangin nge chhiatrupna a thlen?

Mizoram Polution Control Board member secretary Er. C Lalduhawma chuan, "Kan rama leimin hi chu thil pahnih - tuidawn leh thli luankawr kan ngaih pawimawh loh vang a ni," a ti.

"Tui chakzia hi kan hre tawk lo niin a lang; Tlawng luiah hian kal ila, a kuang pang vela a khawh khawk te hi en ngat ila, lung chang tak tak a tam ang," a ti.
"Research emaw, survey emaw ka ti lo na a, ka vei em avang hian ka kalna apiangah ka thlithlai \hin a, tumah hian thli luankawr leh tuidawn hi kan ngai pawimawh lo niin ka hria. Kan in chunga tui leh kan thli te hi a luan luanin kan luantir a, chu chu lei chhungah relhlut a, lei a chiah nem ta a ni. Keini ram leilung, nghetlo sa tan phei chuan hei hi a pawi hle. Ruahsur te kan puh \hin a, a dikna chen pawh a awm ang, mahse, kha lei nem sa kha ruah baw-hawkah a min ta \hin zawk a ni. Aizawla leimin tam zawk hi chu chutiang chu a ni ang," a ti.
"Bawlhhlawh reng reng treatment awm lovin kan riral tir a, treatment chu sawi loh a luan luanin kan luan tir a, kan thli ni se mahni in chhung chinah pipe te kan han siam ve a, chu chu kawmthlangah kan han khawhchhuah tir ringawt a," tia sawiin, "In hmun \ha pawh ni se hetianga tuiin a chiah reng chuan lei a nem a, a min a hlauhawm tho," a ti.
"Loh theih loh chin chu awm mah se kan buaina tam zawk hi chu keimahni thlen a ni. Tui luankawr mumal awm loin, kawmthlangah a chhuak mai mai a. Khua hi 'planning' awm miah lovin kan din a, hetiang hi a hlauhawm lutuk," tiin disaster management lama mithiam pakhat, a hming tarlan duh lo chuan a sawi.
"Kan leilung a nghet lo tih chu a chiang a, mahse, kan minna ber chu management kan neih loh vang a ni," a ti a, "Kan in sak te hi a him leh him loh kan ngaihtuah lo. A foundation a him em tih te kan ngaihtuah lo a, cement \ha kan hmang em tih te, hmanraw \ha kan hmang em tih te kan ngaihtuah lo. Vai mistiri-in a duh dan danin kan in te hi min sak sak a ni ringawt," a ti bawk.
Mizoram sorkar hian sorkar laipui a\angin Building Code a dawng a, chu chu in sak dan chungchanga zawm tur a ni. Lirnghin thut theihna ram a ni a, chutiangah chuan Zone 5-ah Mizoram hi dah a ni. Chutiang hmuna him taka in sak theih nana inkaihhruaina tur chu a ni Building Code chu. Mahse, tuna in zaa 90 vel hi chu Building Code phal loh anga sak a ni hial ang tih chu a hriate sawi a ni si.
"Tunah han siam\ha dawn ila, in zawng zawng \hiata a thar kan sa leh dawn te a nih ngawt loh chuan a ngaihna a awm tawh lo a, chuvangin, chhiatrupna hi chu a la thleng ang tih a lang thei a ni," tiin engineer pakhat chuan a sawi.
"Leivung kan paih dan pawh a dik lo," tiin official pakhat chuan a sawi a, "Kan duh duhin leivung kan paih a, rei tawh deuha mi pawh ni se leivung na na na chu a lo nghet lo a, nala kan nei mumal lo nen, hetiangah hian leimin hi a thleng duh a ni," a ni.
'Chhiatrupna' tih mai hi sap \awng chuan 'disaster' a ni a, chu chu 'manage' theih a ni. Chu chu khawvelin a pawm dan a ni a, Mizoramah pawh 'manage' theih a ni tih chu pawm a ni a, sorkar pawhin Disaster Management Committee a din nghe nghe. He Committee hi state level-ah, district level-ah, village level thlenga din a ni.
Mahse, chhiatrupna chu ven a ni lo a, control emaw manage emaw a ni hek lo. A pumpelhna tura hmalakna pawh a awm lem lo. Lei a min pawhin a bialtu MLA leh DC te'n an tlawh a, a min tawh hnuah silpoulin an pe \hin! Hnatlangte thingpui man tur an pe \hin bawk.
Engineer pakhat, a hming tarlan duh lo chuan, "Chhiatrupna nasa tak hi lo thleng palh ta se engtin nge kan tih ang aw? Disaster Management Committee chu kan nei ngei a, mahse, anni pawh a tuar theitu tho an ni a, engtin nge an tih bik ang?" tiin hemi chungchanga a ngaihdan a sawi.
Limin bakah lirnghing laka inven dan tur emaw a inhmakhua dan tur emaw pawh ngaihtuah a ngai a, mahse, ngaihven a hlawh si lo.
"Eng lai pawhin lir a nghing thei; chhunah emaw, zanah emaw, nipuiah emaw, furah emaw, thlasikah emaw pawh ni se. A hun leh hmun a thuin a khawihchhiat dan erawh a nasa thei hle thung," tiin Lalliana Mualchin chuan Mizoram tan lirnghing laka inralrin \ul a tih thu a sawi.
Hmarchhak hi lirnghin mai theihna hmun a nih thu mithiamte'n an sawi \hin; December ni 26, 2004-ah Indonesia rama Sumatra-ah nasa takin lir a nghing a, a nghawrin tsunami namen lo tak a thlen avangin Indian Ocean kam ram tam takah mi 230,000 lai an thi a nih kha. Sumatra-a lirnghing awmna kawng (zone) kal zel hi Mizoram chhung emaw, a bulah emaw a kal tlang nia hriat a ni.
Lirnghing hi sap \awng chuan 'the shaking of the earth' an ti deuh tawp a, leilung insawi che vel tihna a ni ber ang. Lir tinghingtu tam ber leh nasa ber chu Techtonic Plate movement hi a ni. Khawvel khawmualpui 'Crust' kan tih mai hi a chhah lai (tlangsang zawnah chuan km 40 laia chhah te a ni a, a pan lai, tuipui hnuai angah chuan km 7-10 chauh pawh a ni thei) hi a khi phek phuk a, khawmual lian pui pui leh te deuhah an in\hen hlawm a, chung chu Techtonic Plates an ti. India plate leh Burma plate/ China plate tih bawk hi plate lian leh harh vang an nia, an che hrut hrut reng ani awm e.
Heng plate pahnihte hi lei thuk takah leikhi lianpui 'fault'-in a phel phawk a, a kal dan chu- Turkey ram a\anga rawn in\anin, Afghanistan-Pakistan-Foothills of Himalayas- Northeast India-Burma -Indonesia- Java- Japan hrul hian a khi kual ruah a, chu chu han en maia \hi (ring/ necklace ) a an avangin 'Ring of Fire' an ti. Chu chuan hmarchhak hi a huam a, khawvela lirnghing tam berna niin, 'Zone V' tia sawi a ni.
"Ring of Fire huam chhunga awm kan nih avangin engtik lai pawha lirnghin mai theihna hmun kan ni. An chhut dan phei chuan keini Northeast India huam chhungah pawh kum 50-60 danah nasa takin lir a nghing \hin," tiin mining engineer, lei chhungril chanchin zirtu Hriata Chhangte chuan a sawi.
1897-ah Assam-ah lir a nghing a, kha kha khawvela lirnghing nasa an 'record' hmasak ber niin, Ritcher Scale 8.7 zet a ni. Khami \um khan Brahmapoutro lui pawhin a kuang a sawn hial. 1950-ah Cachar-ah lir a nghing leh a, Mizovin 'minpui kum' kan tih khan hei hi a zawm nghe nghe.
2010 vel hi hetiang 'cyclic major eartquake' awm leh hun turah leilung chanchin zirmite chuan an ring a, mahse \henkhat chuan hman deuhva Tsunami awm tirtu indonesia-a lirnghing kha ni turah te pawh an beisei.
Engpawhnise, NE region-ah hian kum tin vawi 300 bawr lir a nghing a, Ritcher Scale 3 leh a hnuai lam hi mihringin kan hre pha ve lo a, Ritcher Scale 3-5 vel hi chu kan hre ve a, 5 chin chu a hriat hle. Tun hnaiah Sikkim-ah a nghing leh a, hmarchhak pawh a sawi a nih kha.
Lirnghing kawng hian hmarchhak lam zawngin Manipur leh Nagaland-a kaltlang a, Arunachal Pradesh hmarchhak tawp vel a\angin khawthlang lam zawngin Himalaya tlang a zawh a ni. Mithiam \henkhat chuan Mizoram chhaklama Burma ramri bulah a kal an ti. |henkhat chuan Mizoram thlanglam Bangladesh ramri bulah a kal an ti thung. He lirnghing kawng hi Mizoram chhak emaw, thlang emawa kal-a sawi a ni.
Chutiang chu Mizoram dinhmun chu a ni a, sorkarin eng nge a tih? Mipuiin eng nge an tih?
Zoram Research Foundation Distinguished Lecture Series-a lirnghing chanchin sawitu Dr Lalliana Mualchin chuan, "A enga pawh chu lo ni se, heng zone-ah hian lirnghing lian tak a lo awm hun chuan ma thei lovin Mizoram chuan nghawr/nghing nasa tak chu a tuar tho tho dawn tih a lang chiang hle a ni. Mahse, mi tumahin engtikah nge a lo awm dawn an hre thei lo," a ti a, "Tin, eng tin tin emaw a rawn nghin hun tur chu lo hre lawk thei tehreng pawh ni ila, kan inte leh kalkawngte hi thawklehkhatah kan sawn mai thei dawn chuang lo a, a nghawr chuan nasa takin a sawi dawn a ni. Chuvangin, a lo thlen hma hian kan inralrin hle a ngai a ni ber mai," a ti bawk.
Inralrin dan tur sawiin, "Inralrin dan pawimawh ber pakhat chu- kan insak leh kan kawng siamte hi lirnghing na ber lo awm thei nghawrna laka kan him theihna turin mithiamte'n a sak dan tur an tih anga kan ruahman a \ul ai. A nghin huna chet dan tur 'plan' fel tak kan neih a ngai bawk," a ti.
"Mizoramah hian chung thil chu engemaw chen an ruahman tawh \hin awm e," a ti a, "A hnulam thil tih dan tur pawh ngaihtuah tel ngei tur a ni a, chu chuan in sak \ha tawk lote siam\hat dan leh hmun \ha lo kalsan zawnga ruahmanna siam a keng tel ngei ang," a ti bawk.
"Lirnghingin mi a tihlum lo a, in sak \ha lo emaw vanga chim hian mi a delhhlum zawk \hin. Leilung nghehna hmun leh lirnghing awmna a\anga hmun hla zawka in sak hi a him a, awmhmun benbelna atan a \ha a ni," Lalliana chuan a ti.
"Hetianga lirnghing nghawr nasatzia chhutna mumal neih hi hmalakna hmasa ber tur a ni. Chutah chuan ram pum pui lang thei tur leh kan chhawr nghal theih turin map a siam a \ul," a ti bawk.
"Mizoram awmna hmun, kan in sak dan leh kan kalkawngte ka ngaihtuah chang hian ka hlauthawng \hin," tiin Mizoram a hmuh dan a sawi a, "Kei chauh ka ni lo a, hetiang thil hrethiamte pawhin an ngai pawimawh zel a ni," a ti bawk.
"Hotute hian lirnghing vangin Mizoramah mipuite tan thil hlauhawm tak lo thleng thei a awm reng tih hi an lo hriat nawn leh a, mipui himna tur ngai pawimawh tura ka duh avangin ka han sawi nawn leh a ni e. Hun tam tak chhunga hmasawnna avanga kan thilsiam leh in sak ropuite hi second tlemte chhungin lirnghing lian chuan a tichhe vek thei a, mi tam tak an thi thei bawk a. Chumi laka him tura inralrinna atana hmalak chu development atan a pawimawh em em a, ngaihthah tur chi a ni lo," a ti bawk.
Lalliana hi 2005-ah chief seismologist, California Department of Transportation a\angin pension-in a chhuak a ni.
"Aizawl khawpuia chhiatrupna tam tak pawh hi enkawl lohva kan khawpui kan \hanleh tir avanga thleng niin a lang hlawm. Vanduaina thleng theite pumpelh tumin ruahmanna a siam theih a, chu chu 'disaster control' tum hi a ni. Hei hi khawvelin hma a lak dan ber pakhat a ni nghe nghe. Kan 'control' thei ta lo a ni pawhin mihringah thlamuanna tal a pe a ni, thlamuanna - suma lei theih loh chu," tih te, "Chhiatrupna pumpelh leh a invenna lam hi mi \hahnem ngai pahnih khat tih chi a ni lo, thuneihna sang tak nei sorkar hmalakna chi a ni. Mipui hian kaihhruai kan ngai reng a, khuahkhirh hial pawh kan ngai fo. Chu chu sorkar lo pianchhuah chhan pawh a ni," tih te chu heti lama mithiam te thu vuakthlak a ni.
Vanduaina hi a awm ngei a, pumpelh ngawt theih pawh a ni lo. Chutih rualin vanduaina thleng theite pumpelh tumin ruahmanna a siam theih a, chu chu 'disaster control/manage' tum hi a ni. Hei hi khawvelin hma a lak dan ber pakhat a ni.
Ram changkangah chuan chhiatrupna laka himna turin khawpui ruahmanna uluk takin an siam a, in pawh nghet tawk takin an sa \hin. Ruah sur nasa lutuk avanga chhiatna thleng \hin tam tak chu pumpelh theiha ngaih a ni miau a. Hmunhim lo laia in sak loh, lei timin theitu tuihawk control, ruahtui, tuihawka luangral leh mai tur a tam thei ang ber lo khawl, hmun him lo lai chhinchhiaha in sak phal loh, in sak dan khuahkhirh (regulate) te hi chhiattrupna thleng thei laka invenna ralthuam \ha ber ber a ni. Mizoramah erawh mipui leh thuneitute ngaihthah ber berte a ni si!
Chhiatrupna pumpelh leh a invenna lam hi mi \hahnem ngai pahnih khat tih chi a ni lo, thuneihna sang tak nei sorkar hmalakna chi a ni. Mipui hian kaihhruai an ngai reng a, khuahkhirh hial pawh an ngai fo. Chu chu sorkar lo pian chhan pawh a ni. Dik tak, fel tak leh mipui himna tura thil a tih theih nan dan a nei a, chumi lekkawh tur chuan thuneihna pawh a nei \hin. Mizoram-ah sorkarin chutiang atan chuan hma an la \hin em?

Mizoramah ruah

Aizawl khawpuia ruahtui tlak dan Science and Technology Wing-in an chhinchhiah dan chuan nikum August thla thlenga ruahtui tla zawng zawng belhkhawm chu 1809.2 mm a nih laiin kuminah chuan 1469.65 mm a ni. Nikuma thla riat chhung ruahtui tla zat chawhrual chu 226.15 mm a nih laiin kuminah chuan 183.70625 mm a ni.
2010 kha kum 10 kal ta (2001-2010) chhunga ruahtui tlak tam ber kum a ni reng a, 2557 mm a tla a ni.
August thla chhunga ruahtui tlak danah pawh nikum August thlaa ruahtui tla chu 507 mm a ni a, kuminah erawh chuan 412 mm a ni.
June leh July thla chhunga ruahtui tlaah pawh kumin hian nikum a pha lo a, nikum June thlaa ruahtui tla chu 335.4 mm a nih laiin kuminah chuan 302 mm a ni a, July thlaah pawh nikum khan 399.7 mm a tlak laiin kuminah chuan 235.9 mm a ni. May thlaah erawh chuan nikum aiin kumin hian ruahtui a tla tam zawk a, nikuma 299.9 mm a tlak laiin kuminah chuan 369.3 mm a tla.
January thlaah kumin hian 8.8 mm a tla a, nikumah erawh chuan a tla lo thung. February, March leh April-ahte pawh kumin ai hian nikumah ruahtui a tam zawk bawk.
Kum 10 kal ta khan 2001, 2003, 2007 leh 2010 te khan thla riat (January - August) chhunga ruahtui tla chu kumin aiin a tam zawk a; nikum khan tam berin 1809.2 mm a tla a, 2001 khan 1566.5 mm a tla a ni.
Hemi hun chhung hian 2009 khan ruahtui a tlem ber a, August thlenga ruahtui tla zat belhkhawm chu 1116 mm a ni. Kum tluana ruahtui tlak tlem ber kum erawh 2009 ni lovin 2004 a ni thung. Ruahtui tlem ber kum hian 1,551.42 mm a tla a, a dawttu 2009 khan 1,628.30 mm a tla a ni. Chumi awmzia chu 2009 khan September-December chhungin ruahtui a tam a ni a, khami kum khan September-November chhung khan 512.3 mm a tla a, December chuan a tla lo. Hetih lai hian 2009 chu September-December chhunga ruahtui tlak tam ber kum a ni chuang lo.
September-December chhunga ruahtui tlak tam ber kum chu 2003 hi a ni a, 885.8 mm a tla a ni. Hemi kum hian kumtluana ruahtui tla zat chu 2537.8 mm a ni a, 2010 tih lohah chuan kum 10 kal ta chhunga ruahtui tlak tam ber kum a ni nghe nghe. Kumtluana ruahtui tlak tam ber kum 2010 khan September-December chhungin 819.2 mm a tla a ni.
Kum 10 kal chhunga ruahtui tlak dan chawhrual chu kum khatah 2032.662 mm a ni a, hemi phak tur chuan kuminah hian September-December chhungin 563.012 mm ruahtui a tlak leh a la ngai a ni. September-December chhung hian 2001, 2003, 2005 leh 2007 kumte kha chuan hei aia tam ruahtui a tla a ni. Hetih lai hian 2005 tih lohah chuan August thlenga ruahtui tla hian kumina tla tawh zat a kum vek a ni. September-December chhunga hian December-ah chuan ruah a tam tawh ngai lo a, September leh October-a a tlak dan hian hemi hun chhunga ruahtui tam leh tam loh a hril ber \hin. Kum tawp lama ruahtui tam ber kum 2003 erawh kha chuan December thla hian 51.50 mm a sur a, kum dangah erawh kumtawp lama ruahtui tam kumah pawh december-ah chuan a tla tawh lo thung.

Mizoram leh chhiatrupna

Disaster Management and Rehabilitation deptt. te'n an chhinchhiah dan chuan kum 6 (2004-2010) chhungin Mizoramah chhiatna chi hrang hrang - leimin, kangmei, thlipui, rial, tuilian leh accident dangte vangin in 42,323 a chhia a, heng chhiatna hrang hrang vang hian mi 87 an thi.
Leimin vanga thi an tam ber a, mi 24 an ni. Lirthei chetsual leh chetsualna dang dang vangin mi 23 an thi a, in kang vangin mi 15, ram kang vangin mi 11 an thi. Thlipui (cyclone) vangin mi 4 an thi a, tuilian vangin mi 10 an thi. Vanneithlak takin ruah leh rial vanga thi an awm lo.
Kum 6 chhung hian chhiatrupna hrang hrang vangin in 42323 a chhia a, mi 240-in hliam an tuar a, chhiatrupna vangin ram bigha 348947 a chhe bawk. Mizoram hi lirnghing nat berna (Seismic Zone V) huamchhunga a awm bakah thlipui (cyclone) nat duhna ram a ni a, Mizoram sorkar chuan chhiatna lo thleng palh thei laka inruahman lawkna atan Disaster Management Cell (ATI) te, Hazard Safety Cell (PWD), State Disaster Response Force leh Disaster Management Committee hrang hrangte a din bakah Awareness campaign te an buatsaih \hin.

2004-2010 chhunga Mizoramin chhiatrupna a tawrh dan:

Chhiatrupna In tihchhiat zat Thi zat Hliam tuar zat
Leimin 6421 24 38
In kang 1498 15 10
Ram kang 749 11 8
Cyclone 20279 4 13
Ruah leh rial 10895
Tuilian 2481 10 3
Chhiatna dang 23 168
(Lirthei chesual etc)
A vaiin 42323 87 240

Read more...

Khuangruah sur maw i tuar a? Chhiatrupna hmachhawn tura inpeih lo Mizoram

Mizoram fur chhinchhiahna pakhat chu chhiatrupna (disaster) a ni tiin a sawi theih ang. Chanchinthar langsar ber chu in chim leh leimin tih vel a ni \hin. He ram hi furah chuan ralram ang maiin a him lo \hin.
Fur laia chhiatrupna thleng \hin chu hriat lawk a ni a, India hmarchhak hi lirnghin mai theihna hmun a ni tih pawh tlang hriat a ni. Hmalakna mumal erawh a awm lo. Hlauh vak ngaihna a awm lo a ni ber e.

Fur laia chhiatrupna thleng \hin chu hriat lawk a ni a, India hmarchhak hi lirnghin mai theihna hmun a ni tih pawh tlang hriat a ni. Hmalakna mumal erawh a awm lo. Hlauh vak ngaihna a awm lo a ni ber e.
Mizoramah hian fur laiin chhiatrupna a thleng \hin tih chu tlang hriat a ni a, mahse chumi laka invenna lam leh a inhmakhuana lam erawh chhuan tlak sawi tur a awm lo. Fur a liam a, thla a muang leh a, lemin chungchang chuan theihnghilh a hlawh zui mai \hin niin a lang. Mahse, tui a harsa zui nghal \hin a, harsatna dangin a zui nghal zel tho.
Fur ruahtui tlak tlem kumah chuan lei pawh a min nasa lo a, a min loh kum te pawh sawi tur a awm ang. Mahse, chutianga lei a min loh chuan ram a kang \hin thung. Chutiang chhiatna hrang hrang laka invenna lam chu ziak leh chhiar thiam tamna state hian a ngaihtuah lo khawp mai.
Engpawhnise, Mizoramah chhiatrupna a thleng fo a, chhiatrupnaah pawh leimin hi a thleng zing ber awm e. Fur a lo thlen tawh chuan mi tam takin mahni in an chhuahsan \hin. Fur a liam a, thla a muang leh mai a, mahse, a kum lehah chu chhiatrupna bawk chu a lo lang leh \hin. Chutiang chu ni mah se, silpoulin sem bak hmalakna a awm chuang lo.
September ni 20-ah pawh tlai lamah ruah a sur a, a sur hnem bawk lah tak a, a tuka chanchinbu leh TV lam luahtu chu leimin chungchang a ni nghal.

Read more...

Wednesday, September 14, 2011

Unau boral tur chhandam ngai an awm e

Mizoramah sorkarin Anti-Corruption Day a hmang ngai lo a, World Suicide Prevention Day pawh sorkarin a la hmang ngai lo. World Suicide Prevention Day chu September ni 10 a ni a, tun hnai kum hnih khat chhung khan mi \hahnemngai \henkhatin he ni hi lo hmang tawh \hin.
"Mi beidawngte hian chhan an ngai a, heti lamah hian theihtawp chhuah a \ul khawp mai. Mimal, sorkar, Kohhran, tu pawh kan \an tlan a ngai a ni," tiin mi beidawngte kawma \anpui \hintu Dr Zawmsanga Sailo chuan Zozam Weekly a hrilh.
CID (Crime Branch) te'n an chhinchhiah dan chuan 2004-ah khan Mizoramah mahni intihlum mi 26 an awm a, 2005-ah 24, 2006-ah 27, 2007-ah 29, 2008-ah 20, 2009-ah 43 an awm.
Kum 6 (2004-2009) chhungin Mizoramah mahni intihlum mi 169 an awm a, \halai an ni tlangpui. Kum 15 leh 29 inkar mi 84 an awm a, kum 30 leh 44 inkar 72 an awm.
Hriat theih chinah Mizoramah mahni intihlum zinga naupang ber chu kum 10 mi a ni a, a upa ber chu kum 84 mi a ni.
2009 vel a\ang khan mahni intihlum an tam thu hian ngaihven a hlawh ta hle a, media lama a lan zin vang pawh a ni mai thei. Mi \hahnemngaite chuan mi beidawng, dam thlahlel lote chungchang hi mut mawh hnar mawhah neihin theihtawp an chhuah mek. An hmalakna hian rah pawh a chhuah a, mahse anni aia thei zawk leh chak zawk che se an duh hle.

Kuminah a ziaawm

NGO pakhat- NELICS (New Life Charity Society) te hi mi beidawngte kawma puitu an ni a, a theih ang angin mi beidawngte an kawm \hin. Mizoram puma mahni intihlum zat chhinchhiahin a theih ang angin an zirchiang \hin bawk.
NELICS-in an chhinchhiah dan chuan, kuminah mahni intihlum an tlem a, nikum nena khaikhin chuan a tlemna pawh a tam tham ang reng viau.
Nikumah khan September ni 10 thlengin mahni intihlum 74 an awm a, kuminah chuan September ni 8 thlengin mahni intihlum 45 an awm.
"Kuminah nikum aiin mahni intihlum an tlem rih a, a lawmawm khawp mai. Mipui an harh vang te, mi \hahnemngaite thawhrah te a ni ang a, mahse \an mar reng a la ngai," Dr Zawmsanga Sailo chuan a ti.
Kumina intihlum zat hi nikum aiin tlem mah se hmeichhia bikah chuan kuminah hian an tam zawk; nikumah hmeichhe intihlum 5 an awm a, kuminah chuan 13 an tling tawh.
Kum dang ang bawkin kumina intihlumte hi \halai an ni tlangpui; mi 45 zingah hian kum 45 chung lam 5 an awm a, kum tling lo an awm lo, a naupang ber chu kum 16 niin, kum 16 mi hi pahnih an awm.
Mi 45-te hi inawkhlum vek an ni a, kum dangah pawh mahni intihlumte hi inawkhlum an ni tlangpui. Dr C Lalhrekima, psychiatrist chuan mahni intihlumte hian thil remchang ber an hmang mai \hin tih a sawi a, vai ramah chuan loneitu zingah tur eia intihlum an tam tih sawiin, 'fertilizer' te an dawng thin a, chutiang te chu an ei mai thin niin a sawi. Mizoramah inawkhlum an tam chhan pawh mahni intihlumte'n remchang bera an hriat a nih vang a rin thu Zozam Weekly a hrilh.
Dr Zawmsanga chuan nikum aia kumina intihlum an tlem zawk chhan nia a rin a sawi a, "Inzirtirna te a awm ta deuh bawk a, mithiamte rawn kan hreh ta lo tial tial a, hei hi a hlawk khawpin kan hria," a ti.
NELICS te hian mi beidawng, dam thlahlel lo, mahni intihhlum tum an chhante pawh an chhinchhiah zel a, kuminah mi 420 an chhan tawh tih chu an chhinchhiah dan a ni.
Mi 420 zingah hian mipa aiin hmeichhia an tam zawk daih a, anmahni pantu hi nikum aiin an pung bawk.
"Rilru dik lo, mize dik lo an tam," tiin Zawmsanga chuan mi 420-te chungchang a sawi.
"Nun awmzia an hre lo...mihring nun awmzia hi an hre lo a, tawrh an peih lo. Chutiang chu tunlai \halai zingah hian an lo tam niin a lang," a ti bawk.
Naupan tet a\anga duat hlawh, nu leh pain an duat hliau hliau, nu leh pa bakah \henawm khawvengte pawhina an duat hliau hliau an tam tih a sawi a, chutianga seiliante chuan nun awmzia an hre lo tih a sawi a ni.
"Nu leh pa te'n an duat hliau hliau a, \henawmte pawhin an lo duat a, an rilru a no. Awlsam taka duh duh nei thei an ni a, thil hahthlak an tawng lo a. Mahse, an lo puitling a, chutiang ringawt a ni thei ta si lo a. Mihring nunah chuan a beih-a beih a ngai a, thlan tui luang zawih zawiha beih te a ngai ta a, chutiang chu an hmachhawn peih lo. Chutianga \hang liante chuan engmah an tuar peih lo a, an rilru a piangsual ta a ni ber," a ti.
"Mahni thu an duh a, mi zawng zawng hi an thuhnuaia dah an tum a. Mahni nu leh pate ngei pawh an thuhnuaiah an dah a, nu leh pa meuh pawh thuhnuaiah an dah thei a nih chuan midang zawng zawng pawh an thuhnuaia dah an tum ta a. An bo hi a ni ringawt," a ti bawk.
Anmahni pantute zingah nulat tlangval thil vanga rilru na, beidawng ta pawh an tam a, chutiang chu mipat hmeichhiatna hman khawlohna nen a inkaihhnawih tlangpui tih pawh a sawi.
"Ngaihzawng lama buai pawh an tam a, ngaihzawng te nena sex an lo hman tawh avanga buai ta an ni duh khawp. Tam tak hi chu, sex lo hmang lo se chu an buai lo ang, sex hian rilru natna leh hahna a thlen a ni," a ti.
"Kohhran leh khawtlang pawhin hemi chungchang hi kan lak thutak a hun khawp mai. Mahni intihhlum hi 'emergency case' tak tak a ni tih kan hriat a \ul. 'Ani hi a lo intihlum mai palh ang a' ti-a kan ven a ngai a, chutianga ven ngai an awm a nih chuan YMA te pawh hian veng \hin ila a that ka ring," tiin Dr C Lalhrekima pawhin a ngaihdan a sawi.
"Kan Mizo society-ah hian inngaihsakna lama \an kan lak a ngai a. Khawtlangah te, chhungkuaah te, \hianzahoah te, midang ngaihsaktu nih tum tura inzirtir a ngai a, midang care thiam nih kan tum a ngai a ni. Kan hriat lohvin mi rilru a lo na reng thei tih hriaa inkawmkhawmna leh awmhonaah te fimkhur taka kan awm a ngai. I induat teh ang u," a ti bawk.
“Mizote hi 'emotion control'-ah kan sang lo a ni,” a ti a, “Emotion control-ah hian kan puitling lo em em mai a, kan thiam lo bawk. Thil kan duh pawhin nasa em emin kan duh huam huam a. Ngaihzawng kan neih pawhin a ni tho, eng thilah pawh kan inpe tawp hreh lo. Chu chu sex thlengin a ni a, kan ngaihzawngte tan kan inphal mai a,” tiin a \anlak a \ulna lam pawh a sawi.
“Nu leh pa kan demawm thei hle ang. Kan fate kan enkawlna kawngah tih dik loh kan nei a ni thei a. Chutiang bawkin society pawhin kawngro a su thei a, kan chhehvel thil kan tawn leh thleng mek pawhin kawngro a su thei bawk. Thil chiang tak erawh chu kan emotion control-ah hian kan sang lo em a ni,” a ti a, “Nun kawng dik inzirtirna hi chhungkuaah kan uar tawk lo,” a ti bawk.
NeLiCS-in kumthum leh a chanve chhunga mahni inthah duhna khawp rilrunatna (disease) vei mi 1,400 an kawmte a\anga an zirchiannaah chuan rilru nguina vanga dam thlahlel lo an tam ber. Inngaihzawnna leh mipat hmeichhiatna leh a kaihhnawih lama rilru nain an dawt. A kum zawnga chhut chuan kum 30 hnuai lam an tam ber.
Eizawnna lama harsatna tawh vang, eizawnna tlakchham vanga dam thlahlel lo pawh an lo tam hle a, unemployment problem hian Mizo society a tibuai tih a chiang hle.
"Eizawnna a vang a, a lo harsa ta a, a ngaihna hre lo thalaite hi an mangang a ni," tiin Zawmsanga chuan a sawi.
"MA val te'n thla khatah Rs 3000/4000 lek te an han hlawh hi an zak a, inferiority complex hial an neih phah thin. Chhungte sorkar hnathawk nei ve lote phei chu an mangang a, chhungte sorkar hnathawk neite pawh an chhungte nen te chuan an inkhaikhin a, an inthlahrung a," a ti.
"Rim takin private hnuaiah te an thawk a, an hlawh a tlem bakah a then chu an thawhna hmunah an hlim lo a, hetiang hian a nghawng thui khawp mai. Entirnan- tlangval pakhat chu an chhungkaw zinga mi pakhat, sorkar hnathawk khan, 'Nangni lah hi in chhuak ni tin a, eng tham in hlawh si lo,' a lo ti a, chu chuan a tihrehawm khawp mai," a ti bawk.
Read more...